Effeithiolrwydd y canfas
Roedd newidiadau i'r canfas blynyddol er mwyn caniatáu i Swyddogion Cofrestru Etholiadol (EROs) ganolbwyntio ar gysylltu ag aelwydydd sydd, yn ôl pob tebyg, wedi newid ers y canfas blaenorol. Ar ddechrau’r canfas, caiff y cofrestrau i gyd eu paru gyda data o’r Adran Gwaith a Phensiynau (DWP). Rydym yn defnyddio dau ffactor i bennu effeithiolrwydd y canfas: cywirdeb paru data'r Adran Gwaith a Phensiynau a nifer yr aelwydydd a ymatebodd.
Dyraniadau llwybrau
Defnyddir canlyniadau'r cam paru data gan Swyddogion Cofrestru Etholiadol i ddyrannu eiddo i 'lwybrau'. Mae hyn yn pennu sawl gwaith y bydd y Swyddog Cofrestru Etholiadol yn cysylltu ag aelwyd i geisio cael ymateb. Yn llwybr 1, mae aelwydydd yn cael llai o achosion o gyswllt. Yn llwybr 2, mae aelwydydd yn cael mwy o achosion o gyswllt. Gall Swyddogion Cofrestru Etholiadol ddewis paru'r data â data lleol, megis cofnodion treth gyngor neu gronfeydd data myfyrwyr.
Yn 2025, roedd y rhan fwyaf o'r Swyddogion Cofrestru Etholiadol yn cynnal paru data lleol. Fel mewn blynyddoedd blaenorol, cofnodion treth gyngor oedd y setiau data mwyaf poblogaidd a ddefnyddiwyd.
Cafodd y cam paru data lleol effaith sylweddol ar nifer yr aelwydydd a ddyrannwyd i bob llwybr.
Sut mae gwahanol lwybrau'n cael eu dyrannu
- Mae'r Swyddog Cofrestru Etholiadol yn gosod eiddo yn Llwybr 1 os yw cofnodion yr aelwyd yn cyd-fynd â data arall, fel data'r Adran Gwaith a Phensiynau.
- Gan dybio bod y cofnodion ar gyfer yr aelwyd honno'n aros yr un fath o'r canfas diwethaf.
- Bydd y Swyddog Cofrestru Etholiadol yn cysylltu ag aelwydydd Llwybr 1 i’w gwahodd i roi gwybodaeth am unrhyw newidiadau. Lle nad oes newidiadau i roi gwybod amdanynt, nid oes angen i’r aelwyd ymateb.
- Mae'r Swyddog Cofrestru Etholiadol yn gosod eiddo yn Llwybr 2 os nad yw cofnodion yr aelwyd yn cyd-fynd â data arall, fel data'r Adran Gwaith a Phensiynau.
- Gan dybio bod y cofnodion ar gyfer yr aelwyd honno wedi newid ers y canfas diwethaf.
- Rhaid i aelwydydd Llwybr 2 ymateb i geisiadau am wybodaeth, hyd yn oed os nad yw eu gwybodaeth wedi newid.
- Mae'r Swyddog Cofrestru Etholiadol yn gosod eiddo yn Llwybr 3 os ydyn nhw'n credu y gallan nhw gael gwybodaeth am y bobl sy'n byw yno gan 'un person cyfrifol'. Er enghraifft, cartrefi gofal neu neuaddau myfyrwyr.
- Os na all y Swyddog Cofrestru Etholiadol gael y wybodaeth gan yr 'un person cyfrifol', caiff yr eiddo ei roi yn Llwybr 2.
Cyfraddau ymateb aelwydydd fesul llwybr
Mae'r gyfradd ymateb yn uwch ymhlith aelwydydd Llwybr 2 nag aelwydydd Llwybr 1. Fel arfer, rydym yn gweld tua chwarter o aelwydydd Llwybr 1 yn ymateb, o'i gymharu â thua 3 o bob 5 aelwyd Llwybr 2. Yn 2025:
- ymatebodd 29.2% o aelwydydd Llwybr 1
- ymatebodd 61.6% o aelwydydd Llwybr 2
Rydym yn disgwyl gweld y gwahaniaeth hwn gan ei bod yn debygol y bydd gan aelwydydd Llwybr 2 newidiadau y mae angen iddynt eu hadrodd. Maent hefyd yn derbyn mwy o gyfathrebiadau i annog ymatebion.
Mae nifer yr ymatebion i'r canfas wedi gostwng ers i'r broses ganfas newid. Bydd cael rhagor o aelwydydd yn Llwybr 1 wedi arwain at gyfraddau ymateb is. Nid oes angen i aelwydydd Llwybr 1 ymateb oni bai bod angen iddynt roi gwybod am newid i bwy sy'n byw yn eu haelwyd.
Fodd bynnag, mae cyfraddau ymateb Llwybr 2 wedi gostwng yn raddol ym Mhrydain Fawr ers 2021. Ceir risg dros amser, os bydd cyfraddau ymateb yn parhau i ostwng bydd effaith ar gyflawnrwydd a chywirdeb y cofrestrau.
Cyfraddau ymateb Llwybr 2
Mae ymatebion Llwybr 2 yn gyson is yng Nghymru ac yn yr Alban
Yn hanesyddol, mae gan yr Alban gyfradd ymateb Llwybr 2 cyson is na Chymru a Lloegr. Ers 2023, mae cyfradd ymateb Llwybr 2 yng Nghymru hefyd wedi gostwng ac mae bellach yn sylweddol is na chyfradd ymateb Lloegr.
Cyfraddau Ymateb Llwybr 2 yn ôl Cenedl
Mae'n debyg nad yw cofrestrau'n cadw i fyny â newidiadau ym manylion etholwyr
Gallai nifer yr ymatebion gan aelwydydd Llwybr 2 sy'n gostwng fod yn arwydd bod y system gofrestru etholiadol yn methu pobl. Gallwn weld hyn yn y ffordd nad yw cofrestru etholiadol wedi cyd-fynd â thwf y boblogaeth.
Arafodd twf y cofrestrau etholiadol yn sylweddol o'i gymharu â'r boblogaeth gyffredinol yn sgil cyflwyno Cofrestru Etholiadol Unigol (IER) yn 2014 a'r canfas diwygiedig yn 2020.
Nodyn: mae'r siart hon yn defnyddio amcangyfrifon o etholwyr a phoblogaeth llywodraeth leol y DU gan y Swyddfa Ystadegau Gwladol (ONS).
Mynegai etholwyr llywodraeth leol y DU a'r boblogaeth 17+ oed
Nid yw'r broses paru data sy'n dyrannu aelwydydd i 'lwybrau' yn berffaith
Gall aelwydydd sy'n ymateb gofnodi:
- newid mawr (e.e. adrodd bod etholwr newydd dichonadwy yn breswylydd)
- newid bach (e.e. diwygio enw etholwr presennol)
- dim newid (h.y. cadarnhau manylion presennol aelodau'r aelwyd).
Drwy edrych ar y mathau o ymatebion a dderbyniwyd, gallwn gael syniad o ba mor gywir yw'r broses paru data. Ers cyflwyno'r canfas diwygiedig yn 2020, mae cyfran y newidiadau mawr sy'n dod o aelwydydd Llwybr 1 wedi bod yn cynyddu'n araf ond yn gyson. Dyma aelwydydd nad oedd Swyddogion Cofrestru Etholiadol yn disgwyl newidiadau mawr ganddynt.
Yn 2020, daeth llai na thraean o'r newidiadau mawr o Lwybr 1. Yn 2025, roedd hyn yn 37%. Golygir hyn bod ychydig o dan filiwn o’r 2.5 miliwn o aelwydydd a oedd angen newid mawr i’r gofrestr etholiadol, wedi dod o eiddo lle nad oedd disgwyl unrhyw newid.
Dosbarthiad newidiadau mawr ar draws bob llwybr
Mae hefyd yn bwysig nodi ei bod yn annhebygol y bydd yr holl aelwydydd o Lwybr 1 a allai fod wedi gorfod rhoi gwybod am newid mawr wedi gwneud hynny. Yn enwedig os y byddent wedi derbyn nifer cyfyngedig o gyswllt gan y Swyddog Cofrestru Etholiadol.