Adroddiad ar y ffordd y gweinyddwyd etholiadau 5 Mai 2016 i Gynulliad Cenedlaethol Cymru

Ar 5 Mai 2016, cynhaliwyd nifer o wahanol etholiadau ledled y DU. Mae’r adroddiad hwn yn edrych yn benodol ar weinyddiaeth yr etholiadau i Gynulliad Cenedlaethol Cymru.

Cyfunwyd yr etholiadau hyn â'r etholiadau ar gyfer Comisiynwyr yr Heddlu a Throseddu yng Nghymru, a chynhaliwyd isetholiad Seneddol y DU yn Ogwr ar yr un diwrnod.

Er bod rhai problemau, y bydd yr adroddiad yn edrych arno yn fanylach, ar y cyfan, ein hasesiad yw bod etholiadau Cynulliad Cenedlaethol Cymru wedi eu rhedeg yn dda
gyda nifer fechan o broblemau. Roedd pleidleiswyr yn fodlon ar y cyfan gyda’r broses o gofrestru i bleidleisio a chofrestru yn bersonol yn yr orsaf bleidleisio neu drwy’r post
neu ddirprwy.

Roedd cyfanswm o 2.246 miliwn o bobl wedi cofrestru i bleidleisio yn etholiadau Cynulliad Cenedlaethol Cymru ar 5 Mai 2016. Roedd hyn yn llai nag yn 2011 a mymryn yn llai nag yn 2007. Pleidleisiodd mwy na 1.02 miliwn o bobl yn yr etholiadau.

Y nifer gyffredinol a bleidleisiodd oedd 45.6% yn yr etholiad etholaethol a 45.4% yn yr etholiad rhanbarthol. Y nifer fwyaf a bleidleisiodd oedd 56.8% yng Ngogledd Caerdydd a'r isaf oedd 34.6% yn Alun a Glannau Dyfrdwy. Dyma'r nifer uchaf ond un o bleidleiswyr a  ofnodwyd mewn etholiadau i Gynulliad Cenedlaethol Cymru. 

O gymharu, y nifer a bleidleisiodd yn etholiad Senedd yr Alban oedd 55.6% a'r nifer a bleidleisiodd yn yr etholiad i Gynulliad Gogledd Iwerddon oedd 54.9%. Mae adran 2.13
yn dangos y nifer a bleidleisiodd ym mhob un o'r etholiadau a gynhaliwyd ar 5 Mai. 

Roedd gan gyfanswm o 17.6% o'r etholwyr bleidlais bost ar gyfer yr etholiad hwn. Mae hyn yn cymharu ag 17.0% yn 2011, 12.2% yn 2007 a 6.9% yn 2003. Dychwelwyd 73.9% o bleidleisiau post yn yr etholiad etholaethol a 73.8% o bleidleisiau post yn yr etholiad rhanbarthol. Roedd pleidleisiau post yn cyfrif am 27.6% o'r pleidleisiau a fwriwyd yn yr etholiad etholaethol a 27.5% yn yr etholiad rhanbarthol.

Cynhaliwyd etholiadau Cynulliad Cenedlaethol Cymru ledled 40 o etholaethau, sy'n cyfateb i etholaethau Senedd y DU, a phum rhanbarth etholiadol, sef:

• Gogledd Cymru
• Canolbarth a Gorllewin Cymru
• Gorllewin De Cymru
• Canol De Cymru
• Dwyrain De Cymru

Awgryma ein hymchwil i farn y cyhoedd fod y rhan fwyaf o bleidleiswyr o'r farn bod yr etholiadau wedi cael eu cynnal yn dda a'u bod yn fodlon ar y broses o gofrestru i bleidleisio a'r broses bleidleisio. Fodd bynnag, ychydig iawn o ymwybyddiaeth a geir o hyd o'r ffordd y mae'r broses gofrestru'n gweithio. Yn fwyaf nodedig, mae mwy nag un o bob tri (35%) o bobl yn meddwl eich bod yn cael eich cofrestru'n awtomatig os ydych o oedran pleidleisio a dywed bron i un o bob tri (27%) y gallwch gofrestru i  leidleisio hyd at ddiwrnod cyn yr etholiad. 

O ran yr etholiad ei hun, dywedodd y rhan fwyaf o'r ymatebwyr eu bod yn gwybod llawer neu gryn dipyn am yr etholiadau hyn, gydag 81% yn cytuno bod ganddynt ddigon o wybodaeth am sut i fwrw eu pleidlais.

Tabl 1: Ymgeiswyr a phleidiau a gymerodd ran yn etholiadau 2016 o gymharu â 2011

O edrych ar nifer yr ymgeiswyr a rhestrau rhanbarthol a enwebwyd gan bleidiau gwleidyddol, gwelir y tueddiadau canlynol: 

• Unwaith eto, enwebodd Llafur Cymru, y Ceidwadwyr Cymreig, Plaid Cymru a Democratiaid Rhyddfrydol Cymru ymgeiswyr ym mhob un o 40 o etholaethau'r Cynulliad a phob un o'r pum rhanbarth etholiadol.
• Enwebodd Plaid Annibyniaeth y DU (UKIP) ymgeiswyr mewn 38 o'r 40 o etholaethau, ac ym mhob un o'r pum rhanbarth, o gymharu â 2011 pan na wnaethant enwebu unrhyw ymgeiswyr etholaethol.
• Enwebodd Plaid Werdd Cymru, Plaid Diddymu Cynulliad Cymru a Rhyddid i Ddewis ymgeiswyr mewn etholiadau etholaethol a/neu ranbarthol, ond nid ym mhob etholaeth na rhanbarth.
• Enwebwyd ymgeiswyr etholaethol gan gyfanswm o 12 o bleidiau, a gwnaeth 17 o bleidiau gystadlu am seddi rhanbarthol.
• Hefyd, roedd ymgeiswyr annibynnol yn ymladd etholiad mewn wyth etholaeth a dau ranbarth. 

Awgryma ein harolwg o ymgeiswyr ar ôl yr etholiad fod y rhan fwyaf o ymgeiswyr yn cytuno ei bod yn hawdd cael gwybod sut i ddod yn ymgeisydd, a chytunodd bron i hanner fod y rheolau ar wariant a rhoddion yn glir. 

Tabl 2: Y Canlyniad Cenedlaethol

Argymhelliad 1: Deddfwriaeth amserol a chywir yn Gymraeg ac yn Saesneg 

Er mwyn sicrhau mwy o gywirdeb, rydym yn argymell cynnal trafodaeth ehangach ar y ffordd fwyaf effeithiol o wirio rheoliadau drafft ar gyfer etholiadau yng Nghymru cyn iddynt gael eu cyflwyno, gan arwain at sefydlu grŵp defnyddwyr i ystyried unrhyw reoliadau Cymraeg yn ystod y cyfnod drafftio. Dylai'r grŵp gynnwys staff y Comisiwn Etholiadol a chynrychiolwyr cymuned etholiadol Cymru, ond heb fod yn gyfyngedig iddynt. 

Byddem hefyd yn ailbwysleisio y dylai'r holl ddeddfwriaeth sy'n ymwneud â digwyddiadau etholiadol, gan gynnwys deddfwriaeth gyllido, fod yn glir (naill ai drwy Gydsyniad Brenhinol i ddeddfwriaeth sylfaenol, neu drwy gyflwyno is-ddeddfwriaeth i'w chymeradwyo gan y Cynulliad / Senedd) o leiaf chwe mis cyn ei bod yn ofynnol ei rhoi ar waith neu gydymffurfio â hi - byddai hyn yn cynnwys ffurflenni rhagnodedig cywir ac amserol yn Gymraeg ac yn Saesneg. Mae unrhyw oedi cyn cyhoeddi ffurflenni Cymraeg yn rhoi timau etholiadau a phleidleiswyr yng Nghymru dan anfantais sylweddol a gall beri risg i'r etholiad dan sylw. 

Argymhelliad 2: Grŵp Cyflawni Cymru

Dylai Grŵp Cyflawni Cymru parhaol barhau i gwrdd er mwyn gwella a symleiddio'r gwaith o gynllunio ar gyfer digwyddiadau etholiadol yn y dyfodol, a rhoi cyfleoedd i drafod meysydd allweddol sy'n peri pryder cyffredin. Bydd y Comisiwn yn drafftio cylch gorchwyl ac yn ceisio barn yr holl bartneriaid allweddol, a bydd y gwaith hwn yn dechrau erbyn diwedd 2016. 

Argymhelliad 3: Lliw'r papur pleidleisio

Ar gyfer etholiadau yn y dyfodol, dylai Grŵp Cyflawni Cymru ystyried lliw'r papurau pleidleisio i'w defnyddio ar gyfer pob etholiad a gwneud argymhelliad priodol, gan roi  glurder i Swyddogion Canlyniadau a'u staff ar gam cynnar.

Argymhelliad 4: Gweithio ar lefel ranbarthol ac ar draws awdurdodau

Mae gweithio ar lefel ranbarthol yn gosod her sylweddol i Swyddogion Canlyniadau Rhanbarthol, Swyddogion Canlyniadau Etholaethol a gweinyddwyr etholiadol ac mae'n bwysig sicrhau bod rhwydweithiau a systemau cyfathrebu cadarn ar waith er mwyn hwyluso'r broses gynllunio.

Ar gyfer etholiadau rhanbarthol yn y dyfodol, byddwn yn hwyluso trafodaeth, drwy Grŵp Cyflawni Cymru, ynghylch sut y gallai Swyddogion Canlyniadau a gweinyddwyr etholiadol weithio ar draws awdurdodau er mwyn gwella prosesau gwneud penderfyniadau ac effeithiolrwydd gweithredol.

Argymhelliad 5: Dechrau ymgeisyddiaeth

Dylai'r Llywodraeth berthnasol sicrhau bod dyddiad cyhoeddi'r hysbysiad etholiad ar yr un diwrnod ag y diddymir y Cynulliad, er mwyn osgoi cyfnod o amser lle na chaiff gwariant ei reoleiddio. 

Argymhelliad 6: Costau sy'n gysylltiedig ag anabledd unigolyn a chyfieithu o'r Gymraeg i Saesneg ac fel arall

Dylai Llywodraethau sydd â chymhwysedd deddfwriaethol dros etholiadau yn y DU ddiwygio'r diffiniadau o wariant ymgeiswyr neu bleidiau gwleidyddol fel bod treuliau rhesymol y gellir eu priodoli i anabledd unigol yn cael eu heithrio (fel y nodwyd yn ddiweddar yn rheolau diwygiedig Deddf Pleidiau Gwleidyddol, Etholiadau a Refferenda
2000 (PPERA) ar gyfer ymgyrchwyr nad ydynt yn bleidiau).

Gan fod rheolau PPERA ar gyfer ymgyrchwyr nad ydynt yn bleidiau bellach yn eithrio'r costau sy'n gysylltiedig â chyfieithu o'r Gymraeg i Saesneg ac fel arall, argymhellwn y dylai'r Llywodraeth berthnasol/y Llywodraethau perthnasol gyflwyno darpariaethau cyfreithiol cyfatebol i'r rheolau etholiadau sy'n ymwneud â gwariant ar ymgyrchu gan ymgeiswyr a phleidiau gwleidyddol. 

Argymhelliad 7: Cofrestru enwau a disgrifiadau pleidiau i'w defnyddio ar bapurau pleidleisio 

Rydym yn parhau i argymell, lle y bo ymgeisydd yn cynrychioli plaid wleidyddol ar bapur pleidleisio, y dylai fod yn glir i bleidleiswyr pa blaid y mae'r ymgeiswyr yn ei chynrychioli. Mae'r darpariaethau cyfreithiol ar gyfer cofrestru disgrifiadau pleidiau yn peri risg y caiff pleidleiswyr eu drysu ac yn cyfyngu ar gyfranogiad pleidiau gwleidyddol. Dylai Llywodraeth Cymru a Llywodraethau eraill y DU gydweithio â'r Comisiwn Etholiadol er mwyn diwygio'r darpariaethau ynghylch disgrifiadau pleidiau. 

Argymhelliad 8: Tryloywder a hygyrchedd gwariant ymgeiswyr

Er mwyn gwneud ffurflenni gwariant ymgeiswyr yn fwy tryloyw a hygyrch, rydym wedi argymell yn y gorffennol y dylai fod yn ofynnol i Swyddogion Canlyniadau gyhoeddiffurflenni gwariant ar-lein yn ogystal â thrwy'r dulliau presennol o archwilio gan y cyhoedd. Rydym yn cefnogi argymhelliad 12-5 o adolygiad 12 Comisiwn y Gyfraith o Gyfraith Etholiadol sy'n cynnig dull o roi'r newid hwn ar waith drwy ddeddfwriaeth.1

Argymhelliad 9: Ymestyn pwerau ymchwilio a gosod sancsiynau

Rydym yn parhau i argymell ymestyn ein pwerau ymchwilio a gosod sancsiynau mewn etholiadau mawr yn achos troseddau sy'n ymwneud â gwariant a rhoddion ymgeiswyr, gan gynnwys yn etholiadau Cynulliad Cenedlaethol Cymru. Bydd yn bwysig i Lywodraethau a Seneddau ledled y DU gydweithio er mwyn cyflwyno pwerau newydd y Comisiwn ar gyfer gwahanol setiau o etholiadau.

Argymhelliad 10: Adrodd ar ddefnyddio cyfryngau cymdeithasol mewn etholiadau yn y dyfodol

Byddwn yn ystyried ymhellach sut y dylai ymgyrchwyr adrodd ar wariant ar gyfryngau cymdeithasol mewn etholiadau yn y dyfodol. Wrth i wariant yn y maes hwn gynyddu, ceir potensial am lai o dryloywder os na ellir nodi gwariant ar gyfryngau cymdeithasol yn hawdd yn y ffurflenni gwariant, oherwydd nid yw cyfryngau cymdeithasol yn gategori penodol ar y ffurflen. Bydd angen ystyried hyn fel rhan o'r broses o adolygu'r holl gategorïau gwariant yr adroddir arnynt er mwyn sicrhau eu bod yn dal i fod yn gymesur ac yn berthnasol i dueddiadau ymgyrchu yn y dyfodol. Rhag ofn y byddai angen rhoi unrhyw rai o'r newidiadau hyn ar waith drwy ddeddfwriaeth, argymhellwn y dylai Llywodraeth y DU, Llywodraeth Cymru a deddfwrfeydd ystyried yr amseru sydd ei angen ar gyfer rhoi newidiadau ar waith cyn yr etholiadau mawr nesaf.2

Argymhelliad 11: Darparu ffordd o wirio statws cofrestru ar-lein

Byddai darparu ffordd i etholwyr wirio eu statws cofrestru ar ddechrau'r broses o wneud cais ar-lein i gofrestru yn golygu bod angen i bleidleiswyr wneud llai er mwyn sicrhau bod eu cofnod ar y gofrestr yn gyfredol, a byddai hefyd yn lleihau'r baich o brosesu ceisiadau dyblyg sydd ar Swyddogion Cofrestru Etholiadol.

Dylai Llywodraeth y DU ddatblygu gwasanaeth ar-lein er mwyn galluogi pobl i wirio p'un a ydynt eisoes wedi cofrestru'n gywir i bleidleisio cyn iddynt gwblhau cais newydd
i gofrestru.

Byddai angen i unrhyw wasanaeth o'r fath reoli a diogelu gwybodaeth bersonol pleidleiswyr yn ofalus.