Adroddiad ar etholiadau mis Mai 2021 yng Nghymru

Cynhaliwyd yr etholiadau yn llwyddiannus mewn amgylchiadau heriol

Ym mis Gorffennaf 2020, yn ystod amser o bryder cynyddol ynghylch y pandemig coronafeirws, dechreuwyd trafodaethau ynghylch rheoli a gweinyddu etholiadau’r Senedd mewn amgylchedd pandemig. Er bu dyfalu y gallai’r etholiadau gael eu gohirio, ym mis Chwefror 2021 cyhoeddodd Llywodraeth Cymru ei bwriad clir y byddai’r etholiadau’n cael eu cynnal fel y bwriadwyd ar 6 Mai 2021. Cadarnhaodd Llywodraeth y DU hefyd y byddai etholiadau Comisiynwyr yr Heddlu a Throseddu a ohiriwyd o fis Mai 2020 yn cael eu cynnal ar yr un dyddiad.

Llywodraeth Cymru wnaeth y rheolau ar gyfer etholiadau’r Senedd tra Llywodraeth y DU wnaeth y rheolau ar gyfer etholiad Comisiynwyr yr Heddlu a Throseddu. Gwnaeth y cyfuno hyn, a oedd yn cynnwys y gwahaniaeth mewn cymhwystra pleidleiswyr rhwng y ddau set o etholiadau, arwain at lefel uchel o gymhlethdod ar gyfer y rheiny oedd yn gweinyddu’r etholiadau.

Fodd bynnag, roedd pobl yn gallu cofrestru i bleidleisio a chymryd rhan yn yr etholiadau. Bu 51,500 o geisiadau i gofrestru rhwng 26 a 27 Ebrill, ac roedd cyfanswm o 2.3 miliwn o bobl wedi’u cofrestru i bleidleisio yn yr etholiadau yng Nghymru. Am y tro cyntaf, roedd pobl ifanc 16 ac 17 mlwydd oed a dinasyddion tramor sy’n preswylio yng Nghymru yn gallu cofrestru i bleidleisio yn etholiadau’r Senedd.

Roedd nifer y bobl a bleidleisiodd ar draws yr etholiadau’n debyg i flynyddoedd blaenorol, sy’n awgrymu na wnaeth Covid-19 stopio pobl rhag cymryd rhan. Cafodd pleidleisio drwy’r post neu benodi dirprwy eu hamlygu fel opsiynau ar gyfer y rheiny nad oeddent yn teimlo’n gyffyrddus, neu’n ddiogel, yn pleidleisio’n bersonol, ac roedd cynnydd bach yn y nifer o bobl wnaeth gais i bleidleisio drwy’r post yn yr etholiadau hyn.

Ochr yn ochr â’r heriau arferol ar gyfer Swyddogion Canlyniadau a gweinyddwyr etholiadol wrth gynnal a goruchwylio etholiadau llwyddiannus, roedd nifer o ofynion ychwanegol (a osodwyd oherwydd Covid-19) i gydymffurfio â chanllawiau iechyd y cyhoedd, a rheoliadau i sicrhau y gallai pawb gyfranogi’n ddiogel. Mae profiad yr etholiadau hyn wedi amlygu pryderon ynghylch gwydnwch a chapasity strwythurau gweinyddu etholiadol yn y DU, ynghyd â’r heriau o gynnal etholiadau o fewn fframwaith cyfraith etholiadol sydd wedi dyddio ac sy’n gynyddol gymhleth.

Achosodd y rheoliadau a chyfyngiadau newidiol o ran iechyd y cyhoedd ansicrwydd i ymgyrchwyr, a bu rhaid iddynt addasu eu cynlluniau gan fod canllawiau swyddogol wedi newid cyn ac yn ystod y cyfnod ymgyrchu. Roedd ymgyrchwyr yn gallu cyfathrebu gyda phleidleiswyr drwy ddefnyddio nifer o ddulliau, gan gynnwys ar-lein, trwy ddeunydd argraffedig ac, yn y pen draw, wyneb-yn-wyneb. Fodd bynnag, mae adborth gan ymgeiswyr yn dangos y bu ymgyrchu cyn yr etholiadau hyn yn heriol.

Roedd ymgyrchu digidol yn enwedig yn bwysig i ymgyrchwyr ar gyfer etholiadau mis Mai, ac mae’r tuedd hwn yn debygol o barhau yn y dyfodol. Mae tryloywder ynghylch pwy sy’n gyfrifol am gynhyrchu deunydd ymgyrchu ar-lein yn dal i fod o bwys mawr, a dylid ystyried gwersi ynghylch rheolau argraffnodau digidol, o rannau eraill y DU, ar gyfer etholiadau datganoli yn y dyfodol sy’n cael eu cynnal yng Nghymru. 

Yn gyfan gwbl, mae’r dystiolaeth a’r adborth rydym wedi’u casglu’n dangos bod etholiadau 2021 yng Nghymru ar 6 Mai 2021 wedi’u cynnal yn llwyddiannus ac roedd gan bleidleiswyr ac ymgyrchwyr hyder yn sut y cafodd yr etholiadau eu rheoli, er gwaethaf yr anawsterau a gawsant oherwydd cyfyngiadau Covid-19.

Overview

Ar 6 Mai 2021, cynhaliwyd etholiad i ethol 60 aelod i’r Senedd, 40 yn cynrychioli etholaethau Cymru ac 20 yn cynrychioli’r rhanbarthau. Cyfunwyd yr etholiad gydag etholiadau Comisiynwyr yr Heddlu a Throseddu, a ohiriwyd o fis Mai 2020 oherwydd y pandemig Covid-19. Mewn rhai etholaethau, cynhaliwyd is-etholiadau gan awdurdodau lleol hefyd. 

Roedd yr etholfraint ar gyfer pob etholiad yn wahanol gyda phobl ifanc 16 ac 17 mlwydd oed a dinasyddion tramor sy’n preswylio’n gyfreithlon yng Nghymru yn gallu pleidleisio yn etholiad y Senedd am y tro cyntaf. Defnyddiwyd dwy system bleidleisio wahanol: y System Aelod Ychwanegol yn etholiad y Senedd, a’r Bleidlais Atodol ar gyfer etholiad Comisiynwyr yr Heddlu a Throseddu. 

Yn gyson gyda chanllawiau’r Comisiwn Etholiadol, rhoddodd Swyddogion Canlyniadau weithdrefnau newydd ar waith mewn gorsafoedd pleidleisio i gydymffurfio â chanllawiau iechyd y cyhoedd ac i sicrhau bod pleidleiswyr yn hyderus y gallent bleidleisio’n ddiogel. Er mwyn gwneud yn siŵr bod pawb yn gwybod am yr opsiynau pleidleisio gwahanol oedd ar gael iddynt a’r mesurau diogelwch oedd ar waith, gwnaeth y Comisiwn, ynghyd â’r awdurdodau lleol, gymryd rôl flaenllaw wrth gyfathrebu’r negeseuon hyn cyn yr etholiadau.

Mae pleidleiswyr yn parhau i fod â safbwyntiau cadarnhaol ynghylch sut y caiff etholiadau eu cynnal

Er gwaethaf heriau cyfres gymhleth o etholiadau a gynhaliwyd yn ystod y pandemig Covid-19, roedd lefelau bodlonrwydd pobl gyda’r broses o gofrestru i bleidleisio a phleidleisio yn uchel, ac roeddent o’r farn bod ganddynt ddigon o wybodaeth am yr etholiadau i’w galluogi i gymryd rhan ynddynt. Dengys ein hymchwil y canlynol: 

  • roedd 86% o bobl yn fodlon gyda'r broses o gofrestru i bleidleisio
  • roedd 95% o bobl a bleidleisiodd yn yr etholiad yn fodlon gyda'r broses bleidleisio
  • dywedodd y rhan fwyaf (94%) o bleidleiswyr yng Nghymru ei bod hi’n hawdd llenwi eu papur pleidleisio ar gyfer etholiad y Senedd tra dim ond 83% o’r rheiny a bleidleisiodd yn etholiad Comisiynwyr yr Heddlu a Throseddu a ddywedodd yr un peth

roedd pleidleiswyr tro cyntaf yn fwy tebygol o ddweud eu bod yn anfodlon gyda’r broses o bleidleisio (10%) ac yn sylweddol fwy tebygol o ystyried y system etholiadol yn ddryslyd o gymharu â phleidleiswyr sy’n pleidleisio dro ar ôl tro (55% o gymharu â 22%)
Dywedodd tri chwarter o bobl eu bod yn hyderus bod yr etholiadau wedi’u cynnal yn llwyddiannus; serch hynny, doedd o leiaf un o bob deg ddim yn hyderus. Mae’r ffigur hwn yn is na’r gyfran o bobl yn 2016 a oedd o’r farn bod yr etholiadau wedi’u cynnal yn llwyddiannus (83%).

Rhesymau a roddwyd gan y rheiny a oedd o’r farn na chynhaliwyd yr etholiad yn llwyddiannus: 

  • doedd dim digon o wybodaeth am yr ymgeiswyr (25%) 
  • ddim yn meddwl ei bod hi’n ddiogel i bobl pleidleisio mewn gorsafoedd pleidleisio oherwydd Covid-19 (22%)
  • ddim yn teimlo ei bod hi’n briodol cynnal etholiad yn ystod y pandemig (20%)
  • doedd dim digon o wybodaeth am yr etholiadau (20%)

Ymddengys nad yw’r pandemig wedi stopio pobl rhag pleidleisio

Roedd nifer y bobl a bleidleisiodd, sef 46.8%, ychydig yn uwch na’r nifer a bleidleisiodd yn etholiadau 2016 (45.6%). Ymddengys bod nifer y bobl ifanc 16 ac 17 mlwydd oed a bleidleisiodd yn cyd-fynd i raddau helaeth â grwpiau oedran iau eraill, ac yn is na nifer y bobl dros 55 mlwydd oed a bleidleisiodd.

Cafodd pleidleisio post a phleidleisio drwy ddirprwy eu hamlygu fel dulliau gwahanol o bleidleisio oherwydd y pandemig, a gwnaeth nifer y pleidleiswyr a ddewisodd y dulliau hyn gynyddu, er efallai nid i'r graddau a ddisgwylid mewn amgylchedd pandemig, gyda 458,928 o bobl wedi cael pleidlais bost yn 2021 o gymharu â 395,878 yn 2016 (19.2% o gymharu ag 17.6%). 

Nifer y bobl a bleidleisiodd o gymharu ag etholiadau eraill

  2016 2021
Etholiad y Senedd 45.6% 46.8%
Etholiad Comisiynwyr yr Heddlu a Throseddu 45.2% 45.7%

Roedd pobl yn hyderus y gallent bleidleisio gan ddefnyddio’u dull dewisol

Er bod cyfyngiadau iechyd y cyhoedd ar waith ar adeg yr etholiadau, roedd gan bobl ddewis ynghylch sut y byddent yn pleidleisio. Gallent ddewis pleidleisio yn eu goraf bleidleisio, pleidleisio drwy’r post, neu ofyn i rywun arall i bleidleisio ar eu rhan (pleidio drwy ddirprwy). 

Dywedodd 94% o bobl a bleidleisiodd eu bod wedi gallu defnyddio’u dull dewisol o bleidleisio. 

Roedd pleidleiswyr a ddefnyddiodd gorsafoedd pleidleisio yn hyderus eu bod yn fannau diogel i bleidleisio

Roedd gan bobl nad oeddent am fynd i orsaf bleidleisio opsiynau ar gyfer pleidleisio o bell

Gall pobl nad ydynt am bleidleisio’n bersonol yn yr orsaf bleidleisio wneud cais i bleidleisio drwy’r post neu benodi rhywun, a elwir yn ddirprwy, i bleidleisio ar eu rhan. Os yw eu sefyllfa’n newid yn agos at etholiad oherwydd gwaith neu anabledd, gall pobl benodi dirprwy mewn argyfwng hyd at 5pm ar y diwrnod pleidleisio i bleidleisio ar eu rhan. 

Newidiwyd y gyfraith cyn yr etholiadau hyn fel bod unrhyw un a oedd yn gorfod hunanynysu yn agos at ddiwrnod yr etholiad, oherwydd eu bod wedi profi’n bositif am Covid-19 neu wedi bod mewn cysylltiad agos a rhywun oed wedi profi’n bositif, yn gallu penodi dirprwy. 
Roedd y rhan fwyaf o bobl yn gwybod pa opsiynau oed ganddynt os nad oeddent am bleidleisio mewn gorsaf bleidleisio. Dengys ein hymchwil y canlynol:

  • dywedodd 75% eu bod wedi’i chael hi’n hawdd cael gwybodaeth am y dulliau gwahanol o bleidleisio y gallent ddewis ohonynt
  • roedd pleidleiswyr hŷn yn fwy tebygol na phleidleiswyr ifanc i ddweud ei bod hi’n haws i gael yr wybodaeth hon
  • dywedodd un o bob pump o'r pleidleiswyr tro cyntaf eu bod wedi dewis pleidleisio drwy’r dull yna oherwydd eu bod wedi cael eu hannog gan wybodaeth a anfonwyd gan eu hawdurdod lleol. Dywedodd nifer tebyg (21%) eu bod wedi dewis pleidleisio drwy’r post oherwydd eu bod wedi gweld hysbysebu gan y Comisiwn Etholiadol
  • dywedodd dros dri chwarter (78%) o’r gweinyddwyr etholiadol wnaeth ymateb i’n harolwg eu bod wedi cynnal ymgyrch ynghylch pleidleisio post yn eu hardaloedd

Roedd y rhan fwyaf o alwadau gan y cyhoedd i linell gymorth gwybodaeth i’r cyhoedd y Comisiwn Etholiadol yn ymwneud â’r broses pleidleisio post - diffyg mynediad i argraffydd yn golygu bod galwyr ddim yn gallu argraffu a llenwi’r ffurflen, neu alwyr ddim yn siŵr ble dylent ddychwelyd eu ffurflen gais am bleidlais bost.
 

Parhaodd y pleidleisio o bell

Argymhelliad 1: Cadw dewis dirprwy mewn argyfwng ar gyfer pleidleiswyr sy’n hunanynysu

Mae deddfwriaeth a gyflwynwyd ar gyfer yr etholiadau hyn i ganiatáu pleidleisiau drwy ddirprwy mewn argyfwng ar gyfer unrhyw un a brofodd yn bositif am Covid-19, neu a fu’n rhaid hunanynysu, wedi helpu i ddarparu diogelwch ar gyfer unrhyw un y gwnaeth eu hamgylchiadau newid yn agos at yr etholiadau, a sicrhau nad oeddent wedi’u rhwystro rhag cyfranogi. Er nad oedd angen dibynnu ar y ddarpariaeth yn ymarferol i raddau helaeth, roedd yn newid pwysig i sicrhau nad oedd unrhyw un yn colli eu gallu i bleidleisio.

Rydym yn argymell y dylai Llywodraeth Cymru sicrhau bod yr opsiwn hwn yn parhau i fod ar gael os oes angen i bobl hunanynysu fel rhan o’r ymateb iechyd y cyhoedd i Covid-19.

Mae angen addysg ac ymgysylltu pellach er mwyn cefnogi pleidleiswyr newydd i ddeall a chyfranogi mewn etholiadau yng Nghymru

Gwnaeth Deddf Senedd ac Etholiadau (Cymru) 2020 ymestyn yr etholfraint bleidleisio ar gyfer etholiadau yng Nghymru i bobl ifanc 16 ac 17 mlwydd oed a dinasyddion tramor cymwys. Roedd hyn yn golygu bod tua 100,000 o bleidleiswyr newydd yn gymwys i bleidleisio am y tro cyntaf yn etholiad y Senedd.

Er mwyn sicrhau bod pleidleiswyr newydd yn deall y newid hwn c yn gwybod sut i gofrestru, gwnaeth y Comisiwn Etholiadol weithio gyda Llywodraeth Cymru, Comisiwn y Senedd a phartneriaid ar draws Gymru, gan gynnwys UCM Cymru, Cyngor Ffoaduriaid Cymru a’r Trussell Trust i annog cofrestru ac addysgu pleidleiswyr newydd am eu pleidlais.

Mae angen addysg ac ymgysylltu pellach er mwyn cefnogi pleidleiswyr newydd i ddeall a chyfranogi mewn etholiadau yng Nghymru: torri lawr

Astudiaeth achos partneriaethau: The Democracy Box

Ym mis Ionawr 2021, fel rhan o’n gwaith partneriaeth cyn etholiadau mis Mai, daeth y Comisiwn yn gydweithredwr ar brosiect The Democracy Box – prosiect ymchwil a datblygu gwleidyddol di-blaid sy’n edrych ar sut y gall pobl ifanc hysbysu ac ymgysylltu yn greadigol â phob cenhedlaeth yn ein democratiaeth yn y DU. Gwnaeth ymchwil y prosiect ganfod nad oes gan lawer o bobl ddealltwriaeth sylfaenol o ddemocratiaeth y DU a sut mae llywodraethau lleol, llywodraethau datganoledig a Llywodraeth y DU yn gweithio gyda’i gilydd a pham.

Roedd nod y prosiect, sef hysbysu ac addysgu pobl am y gweinyddiaethau gwahanol, systemau pleidleisio a chyfranogiad democrataidd, yn alinio’n agos gyda nodau ein gwaith addysg ein hunain.

Gwnaeth 32 o bobl ifanc 16-30 mlwydd oed ledled Cymru arwain ar y prosiect fel creawdwyr am dâl, gan nodi sut a ble yr hoffent weld y cynnwys addysgiadol. Hyd yma maent wedi cynhyrchu podlediad, Instagram, TikTok a sianeli YouTube, gyda phob un yn archwilio themâu allweddol megis sut i gysylltu â’ch AS, sut i bleidleisio a datganoli.

Mae’n gyfle gwych i mi ddefnyddio fy sgiliau ym meysydd gwleidyddiaeth, technoleg, meddalwedd, dylunio a golygu fideos. “Mae’n gyfle gwych i wneud rhywbeth cwbl gadarnhaol, a helpu pobl i fynd i'r afael â democratiaeth.” Cyd-greawdwr Ifanc 16 mlwydd oed

Gwnaethom gefnogi’r prosiect drwy ein hadnoddau addysg a gwnaethom fynychu sesiynau adborth a thaflu syniadau gyda’r cyd-greawdwyr ifanc. Gwnaeth hyn ganiatáu i ni gael mewnwelediad gwerthfawr i effeithiolrwydd yr adnoddau a’n hymgyrch ‘Croeso i Dy Bleidlais’.
 

Mae angen addysg ac ymgysylltu pellach er mwyn cefnogi pleidleiswyr newydd i ddeall a chyfranogi mewn etholiadau yng Nghymru: Parhad

Ymgyrchu yn y trosolwg etholiadau

Mae ymgyrchu yn elfen hanfodol o ddemocratiaeth iach. Mae hyn yn cynnwys cyhoeddi a dosbarthu deunydd ymgyrchu, anfon cyfathrebiadau ynghylch etholiadau i etholwyr, arddangos hysbysfyrddau a baneri, canfasio o ddrws i ddrws a siarad gyda phleidleiswyr ar y diwrnod pleidleisio. 

Roedd yn rhaid i ymgyrchwyr addasu eu gweithgareddau oherwydd y pandemig ac roedd yna ddiffyg sicrwydd wrth gynllunio ar gyfer yr etholiadau a olygodd nad oedd hi’n syml i ymgyrchwyr gynllunio a darparu eu gweithgareddau.
 

Ymddengys nad oedd pleidiau ac ymgeiswyr wedi’u rhwystro rhag cyfranogi yn yr etholiad

Gwnaeth cyfanswm o 308 o ymgeiswyr sefyll mewn etholiad ar draws40 etholaeth y Senedd yn 2021. Mae nifer yr ymgeiswyr etholaeth yn cynrychioli cynnydd o’r 248 o ymgeiswyr wnaeth sefyll yn etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn 2016.

Ym mis Mai 2021, gwnaeth cyfanswm o 326 o ymgeiswyr sefyll ar restr ranbarthol yn etholiadau’r Senedd. Roedd hyn eto yn gynnydd ar y 305 o ymgeiswyr wnaeth sefyll ar restr ranbarthol yn 2016.

Ar gyfer etholiadau Comisiynwyr yr Heddlu a Throseddu, gwnaeth 21 o ymgeiswyr sefyll ym mis Mai 2021, a oedd yn gynnydd ar yr 19 o ymgeiswyr yn 2016.

Achosodd y cyd-destun newidiol o ran iechyd y cyhoedd ansicrwydd i ymgyrchwyr

Roedd ymgyrchwyr yn gallu ymgysylltu â phleidleiswyr wrth ddilyn rheoliadau a chanllawiau iechyd y cyhoedd

Argymhelliad 2: Rydym yn argymell y dylai Llywodraeth Cymru ddeddfu ar gyfraith argraffnod digidol

Rydym yn argymell y dylai Llywodraeth Cymru ddeddfu i sicrhau bod angen argraffnod ddigidol ar gyfer deunyddiau ymgyrchoedd ar-lein ar gyfer etholiadau’r Senedd ac etholiadau llywodraeth leol yng Nghymru yn y dyfodol.
 

Gwnaeth y prosesau ar gyfer cyflwyno enwebiadau flaenoriaethu mynediad a diogelwch

Rhoddodd codau ymarfer eglurder ar wariant

Gwnaeth rheoleiddwyr gryfhau’r cydweithio yn ystod cyfnod yr etholiad

Ar gyfer etholiadau mis Mai 2021, gwnaethom weithio gyda phartneriaid rheoleiddio i gynnal ymgyrch ar-lein ynghylch ymwybyddiaeth y cyhoedd ac annog pleidleiswyr i gael rhagor o wybodaeth o ran newydd o’n gwefan. Nod yr ymgyrch oedd annog pobl i feddwl yn fwy gofalus am yr hysbysebion ymgyrchu gwleidyddol y maent yn eu gweld ar-lein. Rhoddodd wybodaeth ynghylch pa reoleiddwyr neu sefydliadau eraill y gallent gysylltu â nhw os oedd ganddynt bryderon.

Dangosodd gwerthusiad o’r ymgyrch bod dros 7.6 miliwn o bobl ar draws Prydain wedi gweld ein hysbysebion ar wefannau a phlatfformau cyfryngau cymdeithasol. Mae’r nifer o bobl sydd wedi clicio trwy i ddod o hyd i ragor o wybodaeth o’r hysbysiadau’n galonogol, ac yn rhoi sylfaen dda ar gyfer gweithgarwch codi ymwybyddiaeth pellach mewn etholiadau yn y dyfodol. 

A voter placing his vote into a ballot box in a polling station

Cyflwyno trosolwg yr etholiadau

Yn gyffredinol, dengys ein tystiolaeth bod yr etholiadau wedi’u cynnal yn llwyddiannus. Gwnaeth pleidleiswyr ac ymgyrchwyr adrodd am lefelau uchel o fodlonrwydd a hyder, a dim ond mewn rhai ardaloedd y bu nifer fach o broblemau gafodd effaith ar eu profiad. 

Ar gyfer Swyddogion Canlyniadau a gweinyddwyr etholiadol, fodd bynnag, mae’r etholiadau hyn wedi cynnwys heriau unigryw ac anodd a dim ond trwy eu hymdrechion a’u hymrwymiadau bu modd cynnal yr etholiadau yn llwyddiannus. 
 

Gwnaeth cynllunio cynnar helpu gyda rheoli’r etholiadau

Argymhelliad 3: Rôl statudol ar gyfer Bwrdd Cydlynu Etholiadol Cymru

Mae Bwrdd Cydlynu Etholiadol Cymru mewn sefyllfa unigryw i ddarparu cysylltiad rhwng llywodraethau a Swyddogion Canlyniadau yng Nghymru ac i roi cyngor ar ddarparu etholiadau a chyflwyno diwygiadau etholiadol. 

Rydym yn argymell y dylai’r Bwrdd cael ei gryfhau a’i fod yn cael rôl statudol, yn debyg i rôl y Bwrdd Rheoli Etholiadol yn yr Alban.

Mae capasiti a gwydnwch timau gweinyddu etholiadol a chyflenwyr yn peri risgiau sylweddol i etholiadau yn y dyfodol

Argymhelliad 4: Adeiladu gwydnwch a chapasiti ar gyfer gweinyddu etholiadol

Rydym dro ar ôl tro wedi amlygu pryderon ynghylch gwydnwch a chapasiti strwythurau gweinyddu etholiadol yn y DU, ynghyd â’r heriau o gynnal etholiadau o fewn fframwaith cyfraith etholiadol sydd wedi dyddio ac sy’n gynyddol gymhleth.

Byddwn yn gweithio mewn partneriaeth gyda Bwrdd Cydlynu Etholiadol Cymru a’r gymuned etholiadol ehangach i ddatblygu a chyflawni cynigion i gynorthwyo gwasanaethau etholiadol gwydn ar gyfer y dyfodol, ond bydd angen cefnogi’r dull hwn drwy adnoddau priodol.

Gwnaeth cadarnhau deddfwriaethau ac ymyriadau’n hwyr hi’n anodd i rai Swyddogion Canlyniadau gynllunio mewn rhai ardaloedd

Ar 26 Chwefror 2021, cadarnhaodd Llywodraeth Cymru y byddai etholiad y Senedd yn cael ei gynnal at 6 Mai a darparodd £1.5 miliwn i gynorthwyo Swyddogion Canlyniadau gyda chael gafael ar leoliadau, staff a chynnal etholiadau sy’n ddiogel o ran Covid-19. Gwnaeth Swyddfa’r Cabinet ddarparu cyllid ychwanegol i gefnogi'r gwaith o gynnal etholiad Comisiynwyr yr Heddlu a Throseddu.

Cyflwynwyd Deddf y Coronafeirws 2020 (Bil Brys) ar 16 Mawrth, gan roi’r pŵer i’r Llywydd ohirio’r etholiad pe byddai angen gwneud hyn am resymau iechyd y cyhoedd. 

Ni dderbyniodd y gorchymyn ymddygiad sy’n nodi’r rheolau ar gyfer yr etholiad cydsyniad brenhinol tan 18 Mawrth, dim ond pedwar diwrnod cyn y dyddiad ar gyfer cyhoeddi’r hysbysiad etholiad a saith wythnos cyn y diwrnod pleidleisio.

Yn ogystal â’n cyfres graidd arferol o ganllawiau ac adnoddau i gynorthwyo gweinyddwyr etholiadol gyda chynnal etholiadau, rydym hefyd wedi gweithio gyda chyrff iechyd y cyhoedd, Llywodraeth Cymru a Llywodraeth y DU a’r gymuned etholiadol i ddatblygu a chyhoeddi canllaw atodol i gynorthwyo gyda chynnal etholiadau sy’n ddiogel o ran Covid-19.

Anfonwyd hwn ar sail dreiglol o fis Medi 2020, a chafodd ei hysbysu gan ofynion gweinyddwyr a’r cyngor arbenigol diweddaraf gan gyrff iechyd y cyhoedd. Cafodd ei gadw dan arolwg trwy gydol cyfnod yr etholiad, a fe’i diweddarwyd i adlewyrchu’r newidiadau deddfwriaethol i’r broses enwebu a’r broses pleidleisio drwy ddirprwy o ganlyniad i Covid-19.

Dywedodd llawer o weinyddwyr etholiadol bod yr ansicrwydd o amgylch yr etholiadau wedi’i gwneud hi’n anodd iddynt gynllunio’n effeithiol. Dywedodd tri chwarter o weinyddwyr (75%) wnaeth ymateb i’n harolwg ar ôl yr etholiadau bod yr ansicrwydd cychwynnol ynghylch p’un a fyddai’r etholiadau’n cael eu cynnal wedi’i gwneud hi’n anodd iddynt gynllunio. 

Roedd yr amgylchiadau penodol a arweiniodd at ddatblygu a chyflwyno newidiadau i’r gyfraith etholiadol cyn yr etholiadau ym mis Mai 2021 yn ddigynsail. Er bod y newidiadau deddfwriaethol yn ddealladwy oherwydd Covid-19, gwnaethant ddangos, yn ymarferol, yr heriau a’r risgiau o gyflwyno deddfwriaeth hwyr. Roedd amseru’r newidiadau hyn wedi creu heriau a risgiau ychwanegol o ran cynnal yr etholiadau. Gwnaeth effeithio ar bryd y gellid darparu canllawiau ac adnoddau’r Comisiwn Etholiadol, megis ffurflenni enwebu diwygiedig, i gynorthwyo gyda chynnal yr etholiadau, a phryd y gallai gweinyddwyr etholiadol eu rhoi ar waith. 

Gwnaeth cadarnhau deddfwriaethau ac ymyriadau’n hwyr hi’n anodd i rai Swyddogion Canlyniadau gynllunio mewn rhai ardaloedd: torri lawr

Yn gyffredinol, gwnaeth y prosesau pleidleisio redeg yn esmwyth, er gwaethaf yr amodau heriol

Dangoswyd bod y cynllunio a’r paratoi cyn yr etholiad yn fuddiol drwy’r nifer fach o broblemau fu gyda chynnal y prosesau pleidleisio ar ddiwrnod yr etholiad. 

Yn gyffredinol, gwnaeth y prosesau pleidleisio redeg yn esmwyth, er gwaethaf yr amodau heriol: torri lawr

Y timau etholiadau wedi diweddaru prosesau cyfrif er mwyn cefnogi cadw pellter cymdeithasol wrth gadw tryloywder

Cafodd canolfannau cyfrif rhai awdurdodau eu defnyddio fel canolfannau brechu torfol ac felly roedd angen dod o hyd i leoliadau a fyddai’n ddigon mawr i alluogi staff y cyfrif ac arsylwyr i gadw pellter cymdeithasol. Cafodd y gofynion sylfaenol o ran Cyfarpar Diogelu Personol a gytunwyd gan Fwrdd Cydlynu’r Comisiwn Etholiadol eu rhoi ar waith ar draws pob canolfan cyfrif yng Nghymru. 

Cadwodd canolfannau cyfrif gadw at yr holl fesurau cadw pellter cymdeithasol a osodwyd yng nghanllawiau Llywodraeth Cymru ac a adlewyrchwyd yn y canllaw atodol a gyhoeddwyd gan y Comisiwn.

Roedd hyn yn cynnwys:

  • arwyddion clir yn annog pobl i gadw pellter o ddau fetr 
  • sicrhau bod pawb yn gwisgo gorchudd wyneb ar bob adeg (oni bai eu bod wedi’u heithrio)
  • systemau unffordd a mynedfa ac allanfa ar wahân
  • defnyddio sgriniau persbecs i wahanu staff y cyfrif rhag yr arsylwyr

At ei gilydd, ystyriwyd y dulliau newydd a gyflwynwyd mewn canolfannau cyfrif er mwyn mynd i’r afael â chadw pellter cymdeithasol yn ychwanegiadau calonogol i’r broses. Er enghraifft, yng Nghyngor Sir Ceredigion2 , er mwyn mynd i’r afael â’r ffaith mai dim ond nifer cyfyngedig o ymgeiswyr ac asiantiaid oedd yn gallu bod yn y ganolfan gyfrif, cafodd gweithgareddau eu ffrydio’n fyw i neuadd gyfagos o fewn yr un lleoliad cyfrif.

Roedd camera uwchben pob bwrdd cyfrif yn caniatáu i fynychwyr mewn neuadd gyfagos weld yn llawn y broses ddilysu a chyfrif ar gyfer pob bwrdd. Roedd yr ymgeiswyr a’r asiantiaid yn gallu gofyn bod yr onglau’n cael eu newid yn ôl yr angen, a gwnaethpwyd hyn o bell. Cafodd papurau pleidleisio amheus eu gosod hefyd ar dechnoleg delweddu a dangoswyd y delweddau ar sgriniau fel bod yr ymgeiswyr a’r asiantiaid yn gallu eu gweld.

Election teams updated count processes to support social distancing while maintaining transparency breakdown

Page history

Cyhoeddwyd gyntaf: 13 Medi 2021 Diweddarwyd ddiwethaf: 14 Medi 2021