Ymgynghoriad ar ganllawiau diweddaraf i Swyddogion Canlyniadau: Cymorth gyda phleidleisio i bobl anabl

Ni ddylai unrhyw beth rwystro pobl anabl rhag pleidleisio. Dylai pawb gael yr hawl i bleidleisio ar eu pen eu hun ac yn gyfrinachol.

Dan ddarpariaethau Deddf Etholiadau 2022, mae’n ofynnol i Swyddogion Canlyniadau ddarparu cyfarpar rhesymol i alluogi neu ei gwneud hi’n haws hi bobl anabl bleidleisio’n annibynnol ac yn gyfrinachol. Hefyd, mae’n ofynnol i’r Comisiwn ddarparu arweiniad i gefnogi swyddogion canlyniadau i gyflawni’r newidiadau hyn, y mae’n rhaid iddyn nhw ei ystyried.

Cyn etholiad mis Mai 2023 ac yn dilyn ymgynghoriad statudol fe ddatblygon ni ganllawiau hygyrchedd newydd i adlewyrchu'r newidiadau o ran cynorthwyo gyda phleidleisio i bobl anabl. Mae hyn yn berthnasol i etholiadau Senedd y DU, etholiadau Comisiynydd yr Heddlu a Throseddu yng Nghymru a Lloegr, etholiadau Cynulliad Gogledd Iwerddon ac etholiadau llywodraeth lleol yn Lloegr a Gogledd Iwerddon.

Cyn etholiadau mis Mai 2026, mae Llywodraeth Cymru a Llywodraeth yr Alban yn cyflwyno deddfwriaeth i wneud y darpariaethau hygyrchedd ar gyfer etholiadau’r Senedd a Senedd yr Alban yn gydnaws â’r newidiadau a gyflwynwyd gan Ddeddf Etholiadau 2022. Bydd deddfwriaeth yn dilyn ac yn cwmpasu etholiadau lleol yng Nghymru a’r Alban. Bydd Rheol 37 (14) o reolau etholiad Senedd Cymru yn Atodiad 5 drafft Gorchymyn 2025 Senedd Cymru (Cynrychiolaeth y Bobl) ac erthygl 14 o ddrafft Gorchymyn 2025 Senedd yr Alban (Etholiadau ac ati) (Addasiadau Amrywiol) yn alinio’r darpariaethau hyn ar gyfer etholiadau’r Senedd a Senedd yr Alban, gan gynnwys y gofyn i’r Comisiwn ymgynghori ar y canllawiau.

Gan ei bod yn bwysig inni gynhyrchu un set gyson o ganllawiau ar gyfer pob pleidlais ar draws y DU, rydym hefyd wedi cymryd y cyfle i ystyried a oes angen diweddariadau pellach, gan dynnu ar y dystiolaeth a gasglwyd fel rhan o'n gwaith yn monitro a gwerthuso'r pedair set o etholiadau a gynhaliwyd ar draws y DU ers cyflwyno'r newidiadau yn y lle cyntaf.

Hoffem glywed eich safbwyntiau ar ein canllawiau diweddaraf i gefnogi Swyddogion Canlyniadau i wneud trefniadau hygyrchedd a all gael effaith wirioneddol a chadarnhaol ar bleidleiswyr anabl yn etholiadau Mai 2026 a thu hwnt.

Ar ôl inni ystyried yr ymatebion i’r ymgynghoriad statudol hwn, ein bwriad yw cyhoeddi’r canllawiau diweddaraf tuag at ddiwedd 2025, ynghyd ag ymateb llawn i’r ymgynghoriad, gyda manylion am yr adborth sydd wedi ein cyrraedd a sut ymdrinnir ag ef. Bydd hyn yn galluogi Swyddogion Canlyniadau i ystyried unrhyw newidiadau o ran eu cynllunio ymhell cyn pleidleisiau Mai 2026.

Mae’r ddogfen ymgynghori hon hefyd ar gael mewn fformatau hawdd eu darllen a IAP. 

Sut i ymateb

Mae'r ymgynghoriad hwn ar agor o 4 Awst 2025 hyd nes 26 Hydref 2025.

Gallwch ymateb drwy:

neu

  • ysgrfennu atom:

    Tîm Cydlynu, Strategaeth a Deddfwriaeth

    The Electoral Commission

    3 Bunhill Row

    London EC1Y 8YZ

Os oes gennych unrhyw gwestiynau neu os oes arnoch angen cymorth i allu ymateb, cysylltwch drwy ffonio 0333 103 1928.

Ein hadolygiad o'r canllawiau

Er mwyn helpu i lunio drafft o addasiadau i’r canllawiau presennol, rydym wedi ymgysylltu ag amrywiaeth o sefydliadau trydydd sector, elusennol a chymdeithas sifil ledled y DU gyfan. Mae’r rhain yn cynrychioli pobl ag anableddau corfforol a dysgu, cyflyrau iechyd meddwl, ac anableddau anweladwy. Holon ni nhw am y canlynol:

  • profiadau pleidleiswyr anabl
  • unrhyw beth arall y byddent yn hoffi ei weld yn y canllawiau ac unrhyw rannau y gellir eu cryfhau
  • unrhyw addasiadau i'r rhestr cyfarpar ar gyfer gorsafoedd pleidleisio y dylid eu hystyried
  • unrhyw enghreifftiau o arfer dda.

Yn ogystal, fe rannon ni wybodaeth am yr ymgynghoriad gydag aelodau o weithgor Mynediad at Etholiadau Llywodraeth y DU, a'u hannog i rannu unrhyw dystiolaeth neu adborth yn seiliedig ar brofiadau o bleidleisiau er 2023.

Rydym hefyd wedi tynnu ar y dystiolaeth a gasglwyd fel rhan o’n gwaith yn monitro a gwerthuso’r pedair set o etholiadau a gynhaliwyd ar draws y DU ers cyflwyno’r newidiadau yn y lle cyntaf.

Yn ogystal, rydym wedi darparu gwybodaeth am y newidiadau rydym wedi eu gwneud i gynrychiolwyr Byrddau Rheoli Etholiadol Cymru a’r Alban, Cymdeithas Prif Weithredwyr ac Uwch-reolwyr Awdurdodau Lleol (Solace), Cymdeithas y Gweinyddwyr Etholiadol (AEA), a Swyddogion Llywodraeth.

Cynnwys y canllawiau

Mae'r canllaw yn cynnwys:

  • Deall ac adnabod y rhwystrau sy'n ei gwneud hi'n anodd neu'n amhosib i bobl anabl bleidleisio
  • Fframwaith cyfreithiol hawliau ac amddiffyniadau ar gyfer pobl anabl o fewn statws y canllaw
  • Darparu gwybodaeth hygyrch am beth i'w ddisgwyl mewn gorsaf bleidleisio, sut i bleidleisio mewn gorsaf bleidleisio a pha gymorth sydd ar gael
  • Y cyfarpar sylfaenol y dylai ei wneud ar gael yn yr orsaf bleidleisio, a pha gymorth neu gyfarpar eraill a allai fod yn ddefnyddiol
  • Darparu hyfforddiant hygyrch penodol i staff gorsafoedd pleidleisio, a beth ddylai hyfforddiant ymdrin ag ef
  • Gweithio gyda sefydliadau elusennol, trydydd sector a chymdeithas sifil i godi ymwybyddiaeth am y cymorth a'r cyfarpar sydd ar gael i bleidleiswyr anablm a lledaenu hyn.

Mae’r canllawiau hefyd yn nodi cyfarpar gorsafoedd pleidleisio a allai gael effaith sylweddol o ran galluogi pobl anabl i bleidleisio’n annibynnol ac yn gyfrinachol, neu wneud y broses hon yn haws iddyn nhw. Dylai swyddogion canlyniadau ddarparu’r cyfarpar hyn fel y gofynion mwyaf sylfaenol o ran cyfarpar. Mae hefyd yn nodi cyfarpar a chymorth ychwanegol a ddylai swyddogion canlyniadau ystyried eu gwneud ar gael.

Darllenwch ein canllawiau (Yn agor mewn tab newydd drwy ddolen)

Gallwch hefyd ddarllen canllaw i’n canllawiau mewn fformat hawdd ei ddarllen. (Yn agor mewn tab newydd drwy ddolen)

Mae’r canllawiau hyn yn cefnogi swyddogion canlyniadau i berfformio eu dyletswyddau statudol a bwriad y cyfarpar nodedig yw cynorthwyo swyddogion canlyniadau i gyflawni’r ddyletswydd hon.

Bydd yn ofynnol i swyddogion canlyniadau ystyried y canllawiau wrth benderfynu pa gyfarpar gorsafoedd pleidleisio i ddarparu’n lleol, ond nid oes rhaid iddyn nhw ddilyn ein hargymhellion. Nid yw’r gyfraith hon yn rhoi’r grym inni lunio rhestr o eitemau neu gyfarpar y mae’n rhaid i swyddogion canlyniadau eu gwneud ar gael ym mhob gorsaf bleidleisio. Cyfrifoldeb pob swyddog canlyniadau yw penderfynu ar y cyfarpar a’r trefniadau priodol a allai alluogi pleidleiswyr anabl yn eu hardal nhw i fwrw eu pleidlais yn annibynnol ac yn gyfrinachol. Gall ffactorau sy'n unigryw i ardal leol - gan gynnwys maint a graddfa gorsaf bleidleisio neu ofynion penodol yr etholwyr lleol - lunio'r dull y bydd y swyddog canlyniadau yn ei ddewis.

Dylai swyddogion canlyniadau adolygu ac asesu anghenion y bobl yn eu hardal leol yn rheolaidd ac yn seiliedig ar hyn, dylent bennu beth a all fod yn rhesymol i’w ddarparu mewn gorsafoedd pleidleisio unigol.

Byddwn yn parhau i fonitro defnyddioldeb y canllawiau hyn o ran helpu Swyddogion Canlyniadau a Swyddogion Cofrestru Etholiadol i gefnogi pleidleiswyr anabl. 

Themâu a godwyd yn ein hymgysylltiad cyn yr ymgynghoriad a dadansoddiad ar ôl pleidlais

Yn ystod sgyrsiau â rhanddeiliaid fel rhan o’n gwaith cyn yr ymgynghoriad, daeth y themâu canlynol i’r amlwg:

Cymorth i Swyddogion Canlyniadau ddeall eu dyletswyddau cydraddoldeb

  • Mae angen cymorth i wella dealltwriaeth swyddogion canlyniadau o'u dyletswyddau dan y Ddeddf Cydraddoldeb, gan gynnwys y ddyletswydd ragflaenol.
  • Dylid annog rhagor o waith rhagweithiol i ddeall anghenion pleidleiswyr a'r rhwystrau sy'n eu hwynebu wrth bleidleisio mewn gorsafoedd.

Cyfarpar a ddarperir mewn gorsafoedd pleidleisio 

  • Er y cytunwyd bod y rhestr o gyfarpar a ddarperir ar hyn o bryd yn ddefnyddiol i bleidleiswyr anabl, cyflwynwyd awgrymiadau ar gyfer cymorth a chyfarpar ychwanegol a allai gael eu hystyried. Er enghraifft, rhagor o gymorth i bobl ddall neu rhannol ddall fel bod modd iddyn nhw bleidleisio'n annibynnol ac yn gyfrinachol gan ddefnyddoio datrysiadau sain gwahanol, a channlawiau pellach ar gyfer cefnogi pleidleiswyr sy'n fregus yn glinigol.

Cymorth i Staff Gorsafoedd Pleidleisio

  • Ni all staff gorsafoedd pleidleisio gynnig cefnogaeth gyson a hyderus i bleidleiswyr anabl neu bleidleiswyr â chyflyrau iechyd fwrw eu pleidlais yn annibynnol ac yn gyfrinachol.
  • Mae angen gwell hyfforddiant a chefnogaeth i helpu staff gorsafoedd pleidleisio ddeall eu rhan nhw mewn gwneud pleidleisio yn hygyrch i bleidleiswyr anabl.

Cyfathrebiadau

  • Mae angen dulliau a strategaethau cyfathrebu gwell i godi ymwybyddiaeth o gymorth hygyrchedd sydd ar gael mewn gorsafoedd pleidleisio.
  • Mae angen i gyfathrebiadau ag etholwyr anabl fod yn hygyrch drwy'r amser ac mae angen i'r dull o rannu gwybodaeth ac ymgysylltu â phleidleiswyr gwahanol fod yn fwy cynhwysol.

Roedd y themâu hyn yn gyson gyda’n canfyddiadau a’n argymhellion yn einhadroddiadau wedi pleidlais blynyddol

 

Beth yw'r newidiadau

Gan ychwanegu at yr adborth a gawsom yn ein hymgysylltiad cyn yr ymgynghoriad, ynghyd â’n hymchwil ag argymhellion personol, rydym wedi gwneud nifer o newidiadau ar gyfer cryfhau ein canllawiau hygyrchedd cyn etholiadau 2026, sy’n cynnwys etholiadau’r Senedd ac etholiadau Senedd yr Alban sydd yn y calendr. Mae’r newidiadau hyn yn cynnwys y canlynol:

Dyletswyddau Swyddogion Canlyniadau

Rydym wedi diweddaru’r rhan hon i gynnwys y darpariaethau deddfwriaethol newydd fel bod y canllawiau yn berthnasol i bob pleidlais ledled y DU. Rydym hefyd wedi cryfhau’r geiriad o ran dyletswyddau’r swyddogion canlyniadau, i dynnu ar gysylltiadau Dyletswydd Cydraddoldeb y Sector Cyhoeddus.

Rydym hefyd wedi tynnu sylw at bwysigrwydd swyddogion canlyniadau, gan ystyried yr amrywiaeth eang o gyfrifoldebau cydraddoldeb wrth wneud penderfyniadau a bod yn rhagweithiol wrth gysylltu ag etholwyr a grwpiau lleol i gefnogi gwneud penderfyniadau doeth ynghylch darparu cyfarpar priodol.


Cyfarpar a chymorth mewn gorsafoedd pleidleisio

Nid ydym wedi gwneud unrhyw newidiadau i’r rhestr o gyfarpar sylfaenol a ddylid cael eu darparu mewn gorsafoedd pleidleisio, gan nad yw’r dystiolaeth o bleidleisiau blaenorol yn awgrymu bod newidiadau’n angenrheidiol.


Fodd bynnag, mewn ymateb i’r adborth a dderbyniwyd ar ôl UKPGE 2024 ac yn ein gwaith ymgysylltu cyn yr ymgynghoriad, rydym wedi diweddaru’r rhestr cyfarpar a’r cymorth a all swyddogion canlyniadau hefyd eu darparu er mwyn cyfeirio at yr amrywiaeth o ddatrysiadau sain sydd ar gael i etholwyr dall a rhannol ddall. Mae’r rhestr bellach yn cynnwys: 

  • darparu dyfais gyffyrddol sain gyfunol
  • darparu recordiadau o fanylion papurau pleidleisio y gellir gwneud defnydd ohonynt drwy god QR neu linell gymorth dros y ffôn, naill ai'n cael eu defnyddio yn yr orsaf bleidleisio neu ymlaen llaw, a'u defnyddio ar y cyf â’r ddyfais bleidleisio gyffyrddol, neu gyfarpar eraill. 


Rydym hefyd wedi gwneud cyfeiriad penodol at y ddarpariaeth o fasgiau wyneb a chymorth ychwanegol a all gael eu darparu i bobl sy’n fregus yn glinigol wrth reoli unrhyw ofynion adnabod pleidleiswyr yn yr orsaf bleidleisio.


Hyfforddiant Staff

Rydym wedi diweddaru’r canllawiau i bwysleisio pwysigrwydd staff proffesiynol a chyfeillgar gyda phleidleiswyr, a bod angen i hyfforddiant ymdrin yn benodol â pha gymorth gallant ei roi i bleidleiswyr anabl, sut i ddefnyddio’r cyfarpar a ddarperir iddyn nhw, a sicrhau bod y cyfarpar ar gael yn rhwydd i bleidleiswyr pan fyddant yn cyrraedd i bleidleisio.


Ymwybyddiaeth Gyhoeddus

Rydym wedi pwysleisio’r pa mor bwysig yw hi fod swyddogion canlyniadau yn darparu gwybodaeth am ba help sydd ar gael mewn gorsafoedd pleidleisio, yn sicrhau bod cyfathrebiadau yn hygyrch ac yn gynhwysol, ac wedi pwysleisio’r angen i gynlluniau cyfathrebu fod yn rhan o gynllunio cynnar ac adolygiadau wedi etholiad, gyda golwg ar wella’n barhaus.


Adnoddau

Rydym wedi diweddaru’r canllaw iddo allu fod ynghlwm â’r adnoddau i gefnogi pleidleiswyr mewn fformatau hygyrch.  Rydym wedi comisiynu, neu gymeradwyo, amrywiaeth o adnoddau i bleidleiswyr a grëwyd gan elusennau anabledd, gan gynnwys United Response, RNID and RNIB gyda phleidleiswyr anabl. Mae’r rhain yn cynnwys gwybodaeth am sut i gofrestru i bleidleisio, gofynion adnabod pleidleiswyr (lle bo’n berthnasol), yr hyn i’w ddisgwyl mewn gorsaf bleidleisio, a pha gymorth sydd ar gael i bleidleiswyr anabl drwy gydol y broses bleidleisio. Byddwn yn parhau i ychwanegu at y gyfres adnoddau hon ar gyfer cefnogi swyddogion canlyniadau.


Rydym hefyd yn bwriadu creu adnoddau ychwanegol a fydd yn tynnu sylw at enghreifftiau o ddulliau llwyddiannus a ddefnyddiwyd gan swyddogion canlyniadau.  

Ffurflen ar-lein

Mae pobl anabl yn wynebu rhwystrau wrth bleidleisio mewn etholiadau. A yw’r canllawiau yn helpu Swyddogion Canlyniadau i ddeall y rhwystrau hyn?
A yw’r canllawiau yn cynorthwyo Swyddogion Canlyniadau i ddeall beth yw cyfrifoldebau cyfreithiol o ran cefnogi pobl anabl i bleidleisio mewn gorsaf bleidleisio, a sut i'w bodloni?
Mae’r canllawiau hyn yn nodi rhestr sylfaenol o gyfarpar a ddylid ei ddarparu ym mhob gorsaf bleidleisio, a chyfarpar pellach a allai Swyddogion Canlyniadau eu darparu, os yn briodol. A ydych chi’n meddwl bod y wybodaeth yn y canllawiau am gyfarpar a chymorth yn briodol?
A yw’r canllawiau yn helpu Swyddogion Canlyniadau i godi ymwybyddiaeth gyhoeddus o’r cymorth sydd ar gael i bobl anabl mewn gorsafoedd pleidleisio, a sut allant wneud cais am gymorth a chyfarpar ychwanegol?
A yw’r canllawiau yn darparu Swyddogion Canlyniadau gyda’r wybodaeth sydd ei hangen arnynt i asesu eu nodweddion hygyrchedd presennol ac i ganfod ffyrdd o’u gwella erbyn etholiadau’r dyfodol?

Cefndir

Ein cefndir

Mae’r Comisiwn Etholiadol yn gorff annibynnol sy'n goruchwylio etholiadau ac yn rheoleiddio cyllid gwleidyddol yn y DU. Rydym yn gweithio i hyrwyddo hyder cyhoeddus yn y broses ddemocrataidd a sicrhau ei huniondeb.

Rydym yn cynnig canllaw cynhwysfawr i Swyddogion Canlyniadau, sy’n cynnwys gwybodaeth ynghylch yr hyn y dylent fod yn ei wneud i helpu i gefnogi pleidleiswyr anabl i gymryd rhan. Mae’n cynnwys adnoddau neilltuol i helpu a chefnogi pleidleiswyr anabl mewn gorsafoedd pleidleisio. Er enghraifft, rydym yn darparu rhestr wirio ar gyfer yr orsaf bleidleisio sy’n amlygu ystyriaethau ynghylch hygyrchedd ymarferol, a llawlyfr ar gyfer staff yr orsaf bleidleisio gyda gwybodaeth am sut i sicrhau bod pleidleisio yn yr orsaf bleidleisio yn hygyrch. Rydym wedi gweithio hefyd gyda RNIB a Mencap i greu fideos i’w defnyddio yn ystod sesiynau hyfforddi i staff gorsafoedd pleidleisio, iddynt allu deall yn well yr heriau y gall pleidleiswyr anabl eu hwynebu wrth fynd i orsaf bleidleisio.

Mae rhagor o wybodaeth i'w chael yma am eich gwaith a’ch cyfrifoldebau ar ein gwefan. 

Deddfwriaeth

Roedd Deddf Etholiadau’r DU 2022 yn cynnwys darpariaethau ynghylch rhoi cymorth i bobl anabl i bleidleisio, p'un a ydynt yn ddall, gweld yn rhannol neu ag anabledd arall, ac mae’r darpariaethau hyn wedi bod mewn grym ar gyfer rhai etholiadau penodol ers 2023.

Cyhoeddom y fersiwn gyntaf o’r canllaw yn 2023. Bu i ni gynnalymgynghoriad cyhoeddus cychwynnol chwe wythnos ym mis Medi 2022 ar y canllaw drafft ac wedi hynny cafwydymgynghoriad statutudol ym mis Rhagfyr 2022.

Bellach, mae llywodraethau yng Nghymru a’r Alban wedi deddfwriaethu i gyflwyno yr un darpariaethau ar gyfer etholiadau yn y Senedd ac etholiadau Senedd yr Alban. Bydd y darpariaethau hyn angen i Swyddogion Canlyniadau ddarparu’r cyfarpar y mae'n rhesymol ei ddarparu at ddibenion galluogi, neu ei gwneud hi'n haws i bersonau perthnasol bleidleisio'n annibynnol ac yn gyfrinachol.

Diffinnir personau perthnasol yn y ddeddfwriaeth fel y rhai sy'n ei chael hi'n anodd neu'n amhosibl i bleidleisio oherwydd eu bod yn ddall, â golwg rhannol neu ag anabledd arall.

Mae’n cyfeirion annibynnol at bleidleisio heb gymorth gan berson arall, nid heb unrhyw fath o ddyfais gynorthwyol.

Bydd y darpariaethau hyn yn berthnasol i:

  • Etholiadau Senedd yr Alban
  • Etholiadau'r Senedd

Yn y dyfodol, y nod yw y bydd y darpariaethau hyn yn berthnasol hefyd i etholiadau llywodraethau lleol yng Nghymru a'r Alban, wedi i'r ddeddfwriaeh ar gyfer yr etholiadau hynny ddod i rym.

Ar gyfer etholiadau llywodraethau lleol yng Nghymru, cyflwynwyd darpariaethau cyfatebol gan reol 37(14) o reolau etholiad Senedd Cymru yn Atodiad 5 drafft Gorchymyn 2025 Senedd Cymru (Cynrychiolaeth y Bobl) ac erthygl 14 o ddrafft Gorchymyn Senedd yr Alban (Etholiadau ac ati) (Addasiadau Amrywiol) Gorchymyn 2025 sydd i ddod i rym eleni. 

IAP a fformatau hawdd eu darllen o'r ymgynghoriad