Cymorth gyda phleidleisio i bleidleiswyr anabl

Dylai pob pleidleisiwr gael yr hawl i bleidleisio'n annibynnol ac yn gyfrinachol.

Fodd bynnag, gwyddom fod pobl anabl gan gynnwys pobl ddall a phobl rhannol ddall yn wynebu rhwystrau i bleidleisio sy'n cynnwys:

• y ffaith nad yw eu hawliau pleidleisio'n cael eu cyfathrebu mewn ffordd hygyrch
• y ffaith nad ydynt yn cael y cymorth sydd ei angen arnynt wrth gofrestru i bleidleisio neu wrth bleidleisio
• rhwystrau corfforol, seicolegol a rhwystrau o ran gwybodaeth wrth bleidleisio mewn gorsaf bleidleisio
• ymarfer gweledol – drwy roi croes mewn lleoliad penodol ar ddarn o bapur – yw'r dull o bleidleisio i bob pwrpas   

Mae'r Ddeddf Cydraddoldeb yn diffinio mai ystyr cael anabledd yw cael cyflwr corfforol neu feddyliol sy'n cael effaith sylweddol a hirdymor ar y gallu i wneud gweithgareddau arferol o ddydd i ddydd.

Gall anabledd fod o ganlyniad i gyflwr meddygol: er enghraifft, gall rhywun ag arthritis yn ei ddwylo gael anhawster wrth afael mewn pethau heb ddefnyddio cymhorthyn ategol, efallai y bydd rhywun sydd ag imiwnedd gwan yn ofalus ynghylch mannau cyhoeddus caeedig ac yn gwisgo mwgwd wyneb, ac efallai y bydd angen lle i orffwys ar rywun â chymhlethdodau ôl-feirysol fel COVID hir cyn dechrau'r broses bleidleisio. Ond nid oes rhaid i anabledd fod yn gyflwr meddygol â diagnosis a gall gynnwys namau corfforol a seicolegol a all fod yn weladwy ac yn anweladwy. Er enghraifft, os bydd person yn dioddef iselder, mae'n bosibl y bydd yn cael anhawster canolbwyntio, yn ogystal â namau corfforol, megis blinder eithafol.   

Bydd y canllawiau hyn yn eich helpu i ystyried rhwystrau i bleidleisio, sut y gallwch sicrhau eich bod chi a'ch staff yn ymwybodol ohonynt, a sut y gallwch nodi a darparu cymorth a chyfarpar mewn gorsafoedd pleidleisio er mwyn ei gwneud yn haws i bobl anabl bleidleisio'n annibynnol ac yn gyfrinachol.

Mae'n ofynnol i Swyddogion Canlyniadau ddarparu offer o'r fath, fel sy'n rhesymol, i alluogi neu i'w gwneud hi'n haws i bleidleiswyr anabl fwrw eu pleidlais yn annibynnol ac yn gyfrinachol ar gyfer pob etholiad a gynhelir ledled y DU1 . Mae'r gofyniad hwn yn disodli'r gofynion cyfyngedig a rhagnodol blaenorol ac mae hefyd yn eistedd o fewn y fframwaith cyfreithiol ehangach o hawliau ac amddiffyniadau i bobl anabl a darpariaethau penodol mewn cyfraith etholiadol i helpu i ddiogelu a gwella profiad pleidleiswyr anabl.

Wrth ddarllen y canllawiau hyn, nodwch, lle rydym yn defnyddio'r term deddfwriaeth cydraddoldeb, fod hyn yn cyfeirio at y ddeddfwriaeth a nodir isod:

Deddf Cydraddoldeb 2010

O dan Ddeddf Cydraddoldeb 2010, mae gan Swyddogion Canlyniadau ym Mhrydain Fawr ddyletswydd i:

• rhagweld anghenion pleidleiswyr anabl a
• gwneud addasiadau rhesymol i ddileu anfantais sylweddol i'r pleidleiswyr hynny.

Mae hyn yn golygu bod yn rhaid i Swyddogion Canlyniadau gymryd camau i ddeall a rhagweld yn barhaus anghenion pleidleiswyr anabl - gyda mathau gwahanol o ofynion o ran anabledd, cymorth a mynediad yn eu hardal fel y gallant wneud penderfyniadau hyddysg am y ffordd orau o ddiwallu'r anghenion hynny drwy wneud addasiadau rhesymol, gan gynnwys darparu cyfarpar a chymorth priodol.  Gelwir hyn yn ddyletswydd ragweledol.

Mae Adran 149 o'r Ddeddf Cydraddoldeb hefyd yn ei gwneud hi'n ofynnol i awdurdodau cyhoeddus a'r rheini sy'n arfer swyddogaethau cyhoeddus gydymffurfio â Dyletswydd Cydraddoldeb y Sector Cyhoeddus. Fel Swyddog Canlyniadau, dylech ystyried yr angen i ddatblygu cyfle cyfartal drwy annog cyfranogiad mewn bywyd cyhoeddus, a fyddai'n cynnwys pleidleisio.

Dylech ymgysylltu â chydweithwyr sydd â chyfrifoldeb am sicrhau bod dyletswyddau perthnasol o dan y darpariaethau hyn yn cael eu cyflawni ar draws y gwahanol wasanaethau a ddarperir gan eich sefydliad, e.e. yr awdurdod lleol. Bydd hyn yn helpu i sicrhau bod gennych ddealltwriaeth glir o sut i gymhwyso'r egwyddorion hyn i'ch rôl fel Swyddog Canlyniadau yn barhaus.

Mae'r Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol wedi cyhoeddi gwybodaeth am y ddyletswydd ragweledol a'r meini prawf ar gyfer gwneud addasiadau rhesymol, a chanllawiau ar gyflawni Dyletswydd Cydraddoldeb y Sector Cyhoeddus o dan Ddeddf Cydraddoldeb 2010. Er nad yw'r wybodaeth hon wedi'i hysgrifennu'n benodol ar gyfer Swyddogion Canlyniadau, mae'n cynnig arweiniad defnyddiol ar:

• ystyr y ddyletswydd ragweledol a gwneud addasiadau rhesymol
• enghreifftiau ymarferol o wneud addasiadau rhesymol
• y camau sy'n ofynnol yn gyfreithiol, ynghyd â chamau a argymhellir, i gydymffurfio â Dyletswydd Cydraddoldeb y Sector Cyhoeddus. 

Wrth ystyried eich dyletswyddau o dan Dyletswydd Cydraddoldeb y Sector Cyhoeddus, dylech gymhwyso'r egwyddorion cyffredinol canlynol2 :

• dylai fod dadansoddiad priodol o'r holl ddeunydd perthnasol a gwerthfawrogiad o'r ddyletswydd i roi sylw dyledus.
• ni ddylai fod yn ymarfer ticio blychau ond yn hytrach dylid ei integreiddio yn y broses o wneud penderfyniadau.
• mae'r ddyletswydd yn un barhaus.
• dylid arfer y ddyletswydd i roi sylw dyledus yn drylwyr ac â meddwl agored.
• dylid ailystyried y ddyletswydd os daw gwybodaeth newydd i'r amlwg a dylid cadw cofnodion digonol o'r prosesau ystyried a gwneud penderfyniadau a gynhaliwyd er mwyn dangos bod y dyletswyddau cydraddoldeb wedi'u cyflawni'n gydwybodol.

Gall Asesiadau Effaith ar Gydraddoldeb fod yn ddefnyddiol wrth ddarparu dull cyson o ystyried sut i ragweld anghenion pleidleiswyr anabl ac wrth fonitro eich cydymffurfiaeth â Dyletswydd Cydraddoldeb y Sector Cyhoeddus. Mae rhagor o wybodaeth am gwblhau Asesiadau Effaith ar gael gan y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol.

Deddf Gogledd Iwerddon 1998

Mae Adran 75 o Ddeddf Gogledd Iwerddon 1998 yn ei gwneud yn ofynnol i bob corff llywodraethu, sy'n cynnwys y Prif Swyddog Etholiadol, hyrwyddo cyfle cyfartal rhwng y rheini sydd ag anabledd a'r rheini nad oes ganddynt anabledd wrth gyflawni eu swyddogaethau. Mae'r ddyletswydd hon yn gymwys i ddatblygu polisïau rhoi polisïau ar waith a darparu gwasanaethau (gan gynnwys cynnal etholiadau).

Deddf Gwahaniaethu ar sail Anabledd 1995 (sy'n parhau i fod yn berthnasol yng Ngogledd Iwerddon yn unig)

Yng Ngogledd Iwerddon, mae Deddf Gwahaniaethu ar sail Anabledd 1995 yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau cyhoeddus, sy'n cynnwys y Prif Swyddog Etholiadol, wneud addasiadau rhesymol i ddileu unrhyw anfantais sylweddol i bobl anabl.   

Deddf Cynrychiolaeth y Bobl 1983

Mae darpariaethau penodol yn Neddf Cynrychiolaeth y Bobl 1983 sy'n cefnogi hygyrchedd etholiadau i bleidleiswyr anabl.

Adran 199B o Ddeddf Cynrychiolaeth y Bobl 1983 

Rhaid i chi sicrhau y caiff hysbysiadau etholiad eu cyfieithu neu eu darparu mewn fformatau eraill, lle y credwch ei bod yn briodol gwneud hynny. Gallwch eu cynhyrchu:

• Mewn Braille3
• Mewn ieithoedd heblaw Cymraeg a Saesneg4
• Gan ddefnyddio lluniau5
• Mewn fformat sain6
• Gan ddefnyddio unrhyw ddull arall o sicrhau bod gwybodaeth yn hygyrch.7

Atodlen A1 i Ddeddf Cynrychiolaeth y Bobl 1983

Rhaid i chi ystyried hygyrchedd gorsafoedd pleidleisio posibl wrth ystyried dynodi neu adolygu man pleidleisio. 8 Rhaid i'r awdurdod perthnasol9 geisio sylwadau gan y rheini sydd ag arbenigedd penodol mewn perthynas â mynediad i safle neu gyfleusterau i bobl sydd â mathau gwahanol o anabledd.10      

Mae ein canllawiau ar adolygu dosbarthiadau etholiadol yn cynnwys mwy o wybodaeth am y ddyletswydd hon ac mae'n cynnwys rhestr wirio hygyrchedd y gellir ei defnyddio i asesu addasrwydd pob man pleidleisio a gorsaf bleidleisio.  

Dyletswydd i ddarparu offer a rhoi sylw i ganllawiau

Cyflwynodd Deddf Etholiadau 2022 y darpariaethau cychwynnol i gynorthwyo pleidleiswyr dall, rhannol ddall ac anabl eraill mewn gorsafoedd pleidleisio i gyfraith etholiadol y DU. Mae'r darpariaethau hyn wedi cael eu hailadrodd ar draws gwahanol etholiadau gan Lywodraeth y DU a chan Senedd Cymru a Senedd yr Alban ar gyfer etholiadau ledled Cymru a'r Alban.11

Mae'n ofynnol i chi:

• ddarparu i bob gorsaf bleidleisio unrhyw gyfarpar y mae’n rhesymol ei ddarparu at ddibenion galluogi pobl berthnasol12  i bleidleisio’n annibynnol ac yn gyfrinachol, neu ei gwneud yn haws iddynt wneud hyn
• ystyried canllawiau'r Comisiwn ar y cyfarpar y bydd angen ei ddarparu mewn gorsafoedd pleidleisio.13 Gellir dod o hyd i'r canllawiau hyn yn Darparu cyfarpar yn yr orsaf bleidleisio sy'n galluogi pleidleiswyr anabl i bleidleisio, neu ei gwneud yn haws iddynt wneud hyn.