Deall Bil Cynrychiolaeth y Bobl
Mae Llywodraeth y DU wedi cyhoeddi Bil Cynrychiolaeth y Bobl. Mae’r bil yn cwmpasu:
- cyflwyno mwy o ffurfiau awtomataidd o gofrestru pleidleiswyr
- gostwng yr oedran bleidleisio fel y gall pobl ifanc 16 oed bleidleisio ym mhob etholiad y DU
- ymestyn y rhestr o’r mathau o ID pleidleiswyr a dderbynnir
- cryfhau rheoliadau cyllid gwleidyddol
- rhoi mwy o gamau ar waith i amddiffyn ymgeiswyr rhag camdriniaeth
- cryfhau gorfodi cyfreithiau cyllid gwleidyddol
”Rhaid i unrhyw newidiadau i’r system etholiadol, yn y pen draw, ddarparu gwelliannau ar gyfer pleidleiswyr. Wrth i’r bil fynd yn ei flaen, bydd y Comisiwn yn glir ynghylch maint a chymhlethdod y newidiadau a p’un a gellir eu cyflwyno yn effeithiol heb amharu ar ddiogelwch neu hygyrchedd.”
Diwygiadau i gofrestru etholiadol
Mae’r bil yn cynnwys darpariaethau i alluogi cofrestru awtomatig neu uniongyrchol. Byddai gan swyddogion cofrestru etholiadol ddyletswydd i gofrestru pleidleiswyr gan ddefnyddio data Cyngor a data cywir arall, heb orfod disgwyl iddynt gyflwyno ffurflen gais. Byddai hyn yn symleiddio’r broses ar gyfer pleidleiswyr.
Mae ein hymchwil cofrestru etholiadol yn dangos fod cymaint â 8 miliwn o bobl heb gofrestru ar hyn o bryd. Mewn rhai etholaethau, mae hyn yn cynrychioli un rhan o bump o'r pleidleiswyr cymwys ar goll o'r gofrestr etholiadol.
Byddai cyflwyno mwy o ffurfiau mwy awtomataidd neu awtomatig o gofrestru yn gwneud cyfranogiad mewn etholiadau yn haws. Byddai’n tynnu’r rhwystrau ar gyfer pleidleiswyr ac yn ei gwneud yn haws iddynt gofrestru a phleidleisio.
Mae llywodraeth y DU yn ystyried nifer o opsiynau ar gyfer ffurfiau mwy awtomataidd o gofrestru. Mae’r rhain yn amrywio o gofrestru wedi’i integreiddio - lle mae ceisiadau am wasanaethau eraill, megis cael pasbort neu drwydded yrru, yn annog defnyddwyr i gofrestru i bleidleisio - i gofrestru awtomatig, lle mae unigolion yn cael eu hychwanegu at gofrestr gan ddefnyddio data sydd eisoes ar gael heb orfod gwneud cais.
I roi’r newidiadau hyn ar waith erbyn yr etholiad cyffredinol nesaf, mae angen i’r llywodraeth nesaf ddechrau cynnal cynlluniau peilot yn gynnar yn 2027. Fodd bynnag, gallent ddechrau datblygu’r seilwaith a’r cynllunio technegol nawr er mwyn manteisio i’r eithaf o'r amser sydd ar gael i roi’r newidiadau hyn ar waith.
Grwpiau sy’n llai tebygol o fod wedi cofrestru i bleidleisio (data o Brydain Fawr yn 2022)
| % wedi cofrestru | |
|---|---|
| People aged 18-34 | 71 |
| Ethnic minorities | 77 |
| Private renters | 65 |
| Recent movers | 39 |
| Overall population | 86 |
Ein rôl
Byddem yn gwerthuso cynlluniau peilot cofrestru yn annibynnol, gan ystyried y manteision i bleidleiswyr a gweinyddwyr a ddaw gyda phob dull.
Canfu ein gwerthusiad o gynlluniau peilot cofrestru pleidleiswyr yn awtomatig yng Nghymru eu bod yn llwyddiannus wrth nodi ac ychwnegu’n awtomatig, ychydig dros 14,500 o bleidleiswyr newydd i’r cofrestrau. Roedd hyn yn cynrychioli rhwng 2-8% o’r gofrestr ym mhob ardal awdurdod lleol.
Os cyflwynir cofrestru awtomatig, byddem yn parhau i gynnig arweiniad a chefnogaeth i weinyddwr etholiadol, ac yn sicrhau fod y cyhoedd yn deall y newidiadau.
Byddwn yn parhau i fesur cywirdeb a chyflawnder cofrestrau etholiadol yn rheolaidd.
Rydym hefyd yn rhedeg ymgyrchoedd ymwybyddiaeth gyhoeddus ar hyn o bryd i hyrwyddo cofrestru pleidleiswyr cyn etholiadau. Byddwn yn parhau i wneud hyn, gan addasu ein dull ymgyrchu i sicrhau ei fod yn adlewyrchu'r model cofrestru terfynol a rhoi ystyriaeth i wahaniaethau posibl ar draws y DU.
Ein safbwynt
Byddai gwneud cofrestru yn fwy awtomataidd yn cael gwared ar rai o'r camau y mae’n rhaid i bobl eu cymryd i gyfranogi mewn etholiadau. Byddai’n gwneud cofrestru i bleidleisio yn haws ac yn fwy hygyrch.
Mae cwmpas amlwg i wella’r system bresennol drwy gysylltu cofrestru etholiadol gyda gwasanaethau cyhoeddus eraill, a thrwy ddefnyddio ffurfiau cofrestru awtomatig neu fwy awtomataidd. Byddai hyn yn helpu i gofrestru pobl a lleihau’r llwyth gwaith ar gyfer gweinyddwyr etholiadol.
Tra gall cofrestru pleidleiswyr yn awtomatig gymryd yn hirach, dylid gwneud cynnydd sylweddol ar gofrestru awtomataidd cyn yr etholiad cyffredinol nesaf. Bydd hyn yn annog rhagor o gyfranogiad ac yn cefnogi pobl ifanc 16 ac 17 oed sydd newydd gael eu hetholfreinio.
Rydym yn annog y llywodraeth i weithio’n gyflym i gyflwyno systemau awtomataidd i ychwanegu pleidleiswyr i gofrestrau etholiadol seneddol y DU, fel bod y gwelliannau ar waith mewn pryd i gofrestru pleidleiswyr ar gyfer yr etholiad cyffredinol nesaf.
Mae llwyddiant y cynlluniau peilot yng Nghymru yn darparu tystiolaeth ddefnyddiol i’r llywodraeth ei hystyried wrth roi ffurfiau cofrestru sy’n fwy awtomataidd ar waith ledled y DU.
Gallai’r llywodraeth ystyried cynnwys ffurfiau cofrestru mwy awtomataidd o fewn y gwasanaethau mae pobl eisoes yn eu defnyddio. Er enghraifft, gwneud cais am basbort, diweddaru trwydded yrru, neu pan gaiff Rhif Yswiriant Gwladol ei roi ychydig cyn bo person ifanc yn troi’n 16 oed.
Pleidleisio yn 16
Bydd gostwng yr oedran pleidleisio i gynnwys pobl ifanc 16 ac 17 oed yn holl etholiadau’r DU yn rhoi’r hawl i oddeutu 1.7 miliwn yn rhagor o bobl gael pleidleisio. Byddai’n golygu fod yr oedran pleidleisio yn cyd-fynd â’r llywodraethau datganoledig yng Nghymru a'r Alban, lle mae gan bobl ifanc 16 ac 17 oed eisoes yr hawl i bleidleisio.
Mae pobl ifanc sydd newydd gael yr hawl i bleidleisio yn fwy tebygol o gymryd rhan mewn etholiadau os ydynt yn deall sut mae'r broses bleidleisio yn gweithio a'r hyn sydd angen iddynt ei wneud.
Mae mynediad at addysg ddemocrataidd yn hanfodol o ran darparu'r wybodaeth a’r hyder sydd eu hangen ar bobl ifanc. Mae newidiadau ymarferol hefyd i’r ffordd yr ydym yn pleidleisio a allai helpu pleidleiswyr sydd newydd gael eu hetholfreinio i gyfranogi, megis symleiddio'r broses gofrestru ac ystyried y ffurfiau ID mae gan bobl ifanc fynediad atynt.
Mae’r rhan fwyaf o bobl ifanc o blaid dysgu mwy am wleidyddiaeth ac etholiadau
| % | |
|---|---|
| Young people think children and young people should learn more about politics in school/college | 72 |
| Young people want to learn more about what difference their vote makes | 53 |
Mae tystiolaeth yn dangos, y cynharach mae person ifanc yn dysgu am wleidyddiaeth, y mwyaf tebygol y bydd yn ymgysylltu â democratiaeth.
Mae ymchwil ar draws nifer o wledydd a gwladwriaethau sydd wedi gostwng eu hoedran pleidleisio yn dangos bod pobl ifanc 16 ac 17 oed, pan gânt eu hetholfreinio, yn dueddol o bleidleisio mewn niferoedd uwch, na’r rheiny a gaiff yr hawl yn 18 oed. Mae gan bobl ifanc 16 ac 17 oed eisoes yr hawl i bleidleisio yn etholiadau’r Senedd , Senedd yr Alban, ac etholiadau lleol yng Nghymru a'r Alban.
Canfu ein hymchwil diweddar hefyd mai pobl ifanc 16 i 17 oed yw'r grŵp sydd lleiaf tebygol o fod ar y gofrestr.
Ein rôl
Byddwn yn gweithio gyda llywodraeth y DU ac yn darparu cyngor ymarferol ynghylch sut gellid rhoi newidiadau i’r oedran pleidleisio ar waith.
Ein blaenoriaethau fydd i:
- sicrhau fod yr holl bleidleiswyr newydd yn gwybod sut i gofrestru a phleidleisio
- sicrhau fod gan bleidleiswyr newydd fynediad at ddeunydd addysgol drwy eu hysgolion, colegau a'u cymunedau
- cefnogi’r gymuned etholiadol i gyflwyno’r newidiadau hyn yn effeithiol.
Mae gennym eisoes adnoddau addysgol ar gael y gellir eu defnyddio mewn ysgolion ledled y DU. Rydym hefyd yn parhau i ehangu ein gwaith addysgol yn y blynyddoedd i ddod i sicrhau bod gan bob person ifanc fynediad at addysg ddemocrataidd.
Mae’r adolygiad Cwricwlwm ac Asesu yn Lloegr yn argymell gwelliannau i addysg ddemocrataidd, i wneud addysg dinasyddiaeth yn orfodol o’r ysgol gynradd. Mae hyn yn unol â’r argymhellion a wnaethon gyda sefydliadau eraill yn y sector addysg.
Yn y cyfnod cyn cyhoeddi'r cwricwlwm yn 2027, byddwn yn gweithio gyda’r Adran Addysg, ysgolion a sefydliadau partner i wella addysg dinasyddiaeth.
Rydym hefyd yn gweithio gydag adrannau addysg yng Ngogledd Iwerddon, yr Alban a Chymru. Ochr yn ochr â’r cynlluniau i ostwng yr oedran pleidleisio, mae angen i ni sicrhau fod pobl ifanc yn cael y gefnogaeth sydd ei hangen arnynt i ddatblygu eu dealltwriaeth o ddemocratiaeth. Bydd hyn yn eu galluogi i gyfranogi’n llawn mewn etholiadau.
Ein safbwynt
Mae angen i bleidleiswyr ifanc allu cofrestru i bleidleisio a chael mynediad at ffurfiau derbyniol o ID pleidleiswyr.
Wrth i'r llywodraeth roi ffurfiau cofrestru fwy awtomataidd ar waith, byddwn yn gweithio gyda nhw i sicrhau fod unrhyw ffynonellau data a ddefnyddir i gofrestru pobl ifanc yn dod o wasanaethau sy’n cael eu defnyddio ganddynt. Mae angen i'r rhestr o ffurfiau ID a dderbynnir gynnwys y ffurfiau y mae pobl ifanc yn fwy tebygol o’u cael.
Rydym hefyd wedi galw am fwy o ddiweddariadau i’r cwricwlwm i helpu i baratoi pobl ifanc i fwrw eu pleidlais yn hyderus. Dylai fod pob plentyn yn cael y cyfle i dderbyn addysg ddemocrataidd drwy gydol ei gyfnod yn yr ysgol.
“Mae pleidleisio yn ffurfio arferion felly er mwyn datblygu cenedlaethau o ddinasyddion sy’n ymgysylltu ac yn cyfranogi yn y dyfodol, mae’n bwysig cefnogi dealltwriaeth fuan o sut i gymryd rhan mewn etholiadau, cymryd rhan mewn dadlau cadarn a pharchus, ac archwilio gwybodaeth yn feirniadol.”
Ymestyn y rhestr o’r mathau o ID pleidleiswyr a dderbynnir
Mae llywodraeth y DU wedi cynnig:
- ymestyn y rhestr o’r mathau o ID a dderbynnir mewn gorsafoedd pleidleisio, i gynnwys cardiau banc fel ffurf o ID pleidleisiwr heb lun
- cyflwyno tystysgrif awdurdod pleidleisiwr digidol
- cyflwyno ffurfiau digidol o ID a fydd yn cael eu derbyn mewn gorsafoedd pleidleisio.
Yn etholiad cyffredinol 2024, roedd y rhan fwyaf o bobl yn gallu bwrw eu pleidlais yn llwyddiannus. Fodd bynnag, gwnaeth rhai pobl wynebu heriau yn sgil gorfod cael ID i bleidleisio mewn gorsaf bleidleisio. Canfu ein hymchwil:
- llai na 0.1% o bobl ym Mhrydain Fawr a geisiodd bleidleisio mewn gorsaf bleidleisio a fethodd â gwneud hynny oherwydd na allent gyflwyno ffurf dderbyniol o ID
- dywedodd oddeutu 4% o’r bobl na wnaeth bleidleisio fod y gofyniad i ddangos ID yn ffactor
- fod y gofyniad i ddangos ID pleidleisiwr wedi effeithio ar rai pobl yn fwy nac eraill, yn enwedig pobl o gefndiroedd difreintiedig.
Ein rôl
Byddwn yn parhau i rannu ein canfyddiadau, ein hargymhellion a'n dadansoddiad o sut mae'r gofynion ID pleidleisiwr wedi'u rhoi ar waith ers i'r polisi ddod i rym.
Byddwn yn rhoi gwybod i bleidleiswyr ynghylch unrhyw newidiadau i’r rhestr o fathau o ID a dderbynnir ac yn parhau i gyfathrebu pryd mae angen iddynt ddangos ID mewn gorsafoedd pleidleisio. Byddwn hefyd yn gweithio gyda grwpiau o bleidleiswyr sydd fwyaf tebygol o gael eu heffeithio.
Byddwn yn cefnogi gweinyddwyr etholiadol a staff gorsafoedd pleidleisio i gyflwyno unrhyw newidiadau i’r gofynion ID. Bydd hyn yn cynnwys darparu arweiniad ar wirio ID mewn gorsafoedd pleidleisio ar gyfer Swyddogion Canlyniadau a staff gorsafoedd pleidleisio.
Ein safbwynt
Mae caniatáu i bleidleiswyr ddangos cardiau banc fel ffurf o ID yn llai diogel na'r gofynion presennol lle mae gofyn i bleidleiswyr ddangos ID â llun mewn gorsafoedd pleidleisio. Efallai na fydd y newid hwn yn helpu i wella diogelwch a hyder pleidleiswyr, wrth gynyddu'r baich gweinyddol ar staff gorsafoedd pleidleisio.
Gan nad yw cardiau banc yn cynnwys llun a gan nad ydynt weithiau’n cynnwys enw llawn, efallai na fydd staff gorsafoedd pleidleisio yn gallu dilysu fod person yn bwy mae’n dweud ydyw. Byddai hefyd yn gofyn i staff gael ffordd wahanol o wirio ID am nad oes fformat, dyluniad na nodweddion dilysu cyffredin ar gyfer cardiau banc. Mae hyn yn wahanol i ffurfiau eraill o ID sydd â fformatau, strwythurau a nodweddion dilysu clir megis pasborts neu drwyddedau gyrru.
Rydym wedi argymell cyflwyno ardystio mewn gorsafoedd pleidleisio yn flaenorol. Mae Canada yn defnyddio ardystio yn ei hetholiadau ffederal. Mae'n galluogi pleidleiswyr cofrestredig sydd â ffurf ID a dderbynnir i ardystio dros rywun sydd heb ffurf ID a dderbynnir. O ganlyniad, mae’n cadw cyswllt â phleidleisiwr a enwir a all brofi ei ID.
Byddai ychwanegu ID digidol at y rhestr o ffurfiau ID a dderbynnir ar gyfer bwrw pleidlais mewn gorsafoedd pleidleisio yn rhoi mwy o hyblygrwydd i bleidleiswyr a rhagor o opsiynau o ran profi eu hunaniaeth. Byddai Tystysgrifau Awdurdod Pleidleiswyr digidol hefyd yn helpu pleidleiswyr pe byddai cynghorau lleol yn gallu eu darparu yn agosach at y diwrnod pleidleisio.
Nid yw’r bil yn cynnig unrhyw newidiadau o ran ID pleidleiswyr yng Ngogledd Iwerddon. Mae hyn yn golygu na fydd cardiau banc yn cael eu derbyn fel ffurf o ID pleidleiswyr yng Ngogledd Iwerddon. Byddai’r gwahaniaethau o ran rheolau ID yn parhau rhwng Gogledd Iwerddon a Phrydain Fawr, a allai achosi dryswch ymysg pleidleiswyr.
Cryfhau rheoliadau cyllid gwleidyddol
Bwriad newidiadau arfaethedig y llywodraeth i’r drefn cyllid gwleidyddol yw cryfhau'r system drwy gau bylchau. Dylai hyn, yn ei dro, ddatblygu ymddiriedaeth a hyder y cyhoedd.
Mae’r llywodraeth wedi cynnig:
- newid y gyfraith fel mai cwmnïau sydd â chysylltiad â’r DU ac sydd wedi cynhyrchu refeniw yn y DU yn unig a all wneud rhoddion gwleidyddol
- cyflwyno gwiriadau ‘adnabod eich rhoddwr’ ychwanegol ar gyfer pleidiau gwleidyddol
- cau rhai o’r bylchau yn y drefn cymdeithasau anghorfforedig.
Newidiadau i roddion gan gwmnïau
Mae'r llywodraeth wedi cynnig cyflwyno rheoliadau newydd ar gyfer rhoddion gan gwmnïau. Mae’n gosod terfyn ar y rhoddion a wneir gan gwmnïau, yn seiliedig ar eu hincwm, sy’n berthnasol ar wahân i bob derbynnydd. Golyga hyn y gall cwmni roddi swm sy’n gyfartal i’w hincwm i blaid ac yna rhoddi'r un swm i bob un o ASau, cynghorwyr ac ymgeiswyr y blaid. Mae hyn yn galluogi cwmnïau i wneud rhoddion cyfreithlon sydd lawer gwaith eu hincwm, heb warant o ffynhonnell yr arian hwn.
I fod yn effeithiol o gwbl, rhaid i’r terfyn incwm fod yn berthnasol i gyfanswm gwerth holl roddion gwleidyddol cwmni yn ystod un flwyddyn galendr, ni waeth nifer y derbynwyr. Gellid cyflawni hyn drwy ddatganiad gan y rhoddwr, heb osod llawer o faich gweinyddol. Nid oes gennym dystiolaeth i awgrymu y bydd cwmnïau yn cael trafferth wrth olrhain y rhoddion a wnânt mewn blwyddyn.
Mae’r llywodraeth hefyd wedi cynnig cyflwyno gofynion ychwanegol ar gyfer perchnogion cwmnïau, gyda'r bwriad o leihau’r risg o endidau tramor yn defnyddio cwmni i wneud rhodd wleidyddol.
Gwiriadau ‘adnabod eich rhoddwr’
Mae pleidiau, ymgeiswyr ac ymgyrchwyr gwleidyddol yn gyfrifol am sicrhau fod y rhoddion a wneir iddynt yn dod o ffynonellau a dderbynnir. Mae’r llywodraeth wedi cynnig cyflwyno gwiriadau ‘adnabod eich rhoddwr’ ychwanegol.
Bydd angen i bleidiau, ymgeiswyr ac ymgyrchwyr asesu’r risg y gall rhai rhoddion a benthyciadau ddod o ffynonellau annerbyniol.
Byddai’r asesiad hwn yn cefnogi ymgyrchwyr wrth benderfynu p’un ai i dderbyn rhoddion. Byddai hefyd yn rhoi hyder i bleidleiswyr fod ffynonellau cyllid yn gyfreithlon.
Mae elusennau yn cwblhau gwiriadau ‘adnabod eich rhoddwr’ tebyg wrth dderbyn rhoddion. Caiff gwiriadau cyfatebol eu defnyddio mewn diwydiannau eraill hefyd, megis mewn bancio a gwasanaethau ariannol.
Cymdeithasau anghorfforedig
Cymdeithas anghorfforedig yw cymdeithas o unigolion sydd wedi dod ynghyd i gyflawni diben cyffredin. Gallai hyn fod mor syml â dau berson yn cytuno sut i weithio ar y cyd tuag at y diben cyffredin hwnnw.
Ar hyn o bryd, caniateir i gymdeithasau anghorfforedig wneud rhoddion i bleidiau, ymgeiswyr neu ymgyrchwyr gwleidyddol os yw eu prif swyddfa yn y DU, a’u bod yn cynnal busnes neu weithgarwch arall yn y DU. Nid oes gofyn i gymdeithasau anghorfforedig sicrhau bod y rheiny sy’n rhoi arian iddynt yn rhoddwyr a dderbynnir.
Golyga hyn y gall rhoddwyr i gymdeithasau anghorfforedig wneud rhoddion cyfreithlon gan ddefnyddio cyllid o ffynonellau tramor. Bydd hyn yn newid o dan gynnig y bil. Bydd cymdeithasau anghorfforedig yn destun i ofynion adrodd a bydd angen iddynt sicrhau fod unrhyw arian y maent yn ei dderbyn er dibenion gwneud rhodd wleidyddol yn dod o ffynhonnell a dderbynnir.
Mae’r llywodraeth hefyd wedi cynnig gostwng:
- y trothwy y bydd angen i gymdeithasau anghorfforedig gofrestru gyda ni ac adrodd ar yr arian maen nhw'n ei dderbyn (a elwir hefyd yn 'anrhegion')
- gwerth yr anrhegion sydd angen eu datgan.
Bydd hyn yn cynyddu tryloywder y rhoddion a wneir gan gymdeithasau anghorfforedig.
Ein rôl
Byddwn yn parhau i reoleiddio cyllid gwleidyddol, yn cymryd camau gweithredu pan gaiff rheolau eu torri ac yn sicrhau tryloywder ar gyfer pleidleiswyr.
Byddwn yn helpu pleidiau, ymgeiswyr ac ymgyrchwyr gwleidyddol, cymdeithasau anghorfforedig a rhoddwyr a reoleiddir i ddeall sut mae’r newidiadau yn eu heffeithio ac yn eu cefnogi i gydymffurfio â’r rheolau newydd hyn.
Ein safbwynt
Rydym wedi bod yn galw am ddiwygiau i fynd i'r afael â'r bylchau yn y system cyllid gwleidyddol ers tro. Mae angen newidiadau sylweddol er mwyn lleihau’r risg o arian tramor yn dod i mewn i wleidyddiaeth y DU ac er mwyn darparu gwell tryloywder ynghylch ffynonellau rhoddion.
Gellid cryfhau rhai o gynigion presennol y llywodraeth.
Ni fyddai cynigion y llywodraeth ynghylch rhoddion yn lleihau’r risg o arian tramor yn dod i mewn i wleidyddiaeth Prydain drwy gwmnïau. Nid ydynt yn cau'r bwlch presennol yn ddigonol, gan ei fod yn golygu y gallai cwmnïau barhau i roddi mwy o arian yn gyffredinol nag y maen nhw wedi'i wneud yn y DU.
Argymhellwn y dylid defnyddio elw cwmni i fesur ei enillion yn y DU, yn hytrach na refeniw. Nid yw refeniw yn darparu gwarant o’r fath, am nad yw o bosibl yn gyfwerth ag unrhyw arian a gedwir gan y cwmni yn dilyn costau.
O dan y cynigion presennol, byddai rhoddion cwmni yn parhau, i bob pwrpas, yn ddiderfyn. Yr unig derfyn rhag i gwmni allu rhoddi fyddai nifer y gwahanol bleidiau, ymgeiswyr ac ymgyrchwyr y gall ddod o iddynt i dderbyn ei arian.
Mae gallu ymgyrchydd i gydymffurfio â’r rheolau yn hanfodol i’w effeithiolrwydd. Gall y rheolau hyn fod yn gymhleth i ymgyrchwyr gydymffurfio â nhw. Dylid eu cyflwyno mewn ffordd sy’n cydnabod yr angen am gymesuredd ac yn cyfyngu ar y baich gweinyddol ar y sawl sy’n derbyn rhoddion.
Rhoi mwy o gamau ar waith i amddiffyn ymgeiswyr rhag camdriniaeth
Mae llywodraeth y DU wedi cynnig nifer o newidiadau i fynd i’r afael â’r broblem gynyddol o ddiogelwch ymgeiswyr. Mae’r rhain yn cynnwys:
- ychwanegu ffactor gwaethygol statudol wrth ddedfrydu rhai troseddau sy'n gysylltiedig ag etholiadau lle maent wedi'u cymell gan elyniaeth
- tynnu’r gofyniad i gyhoeddi cyfeiriadau cartref ymgeiswyr
- ymestyn gorchmynion anghymwyso i gynnwys troseddau yn erbyn staff etholiadol.
Mae cynnydd sy’n peri pryder o ran yr achosion o gam-drin a bygwth ymgeiswyr yn y blynyddoedd diweddar. Mae hyn yn cael effaith sylweddol ar unigolion a gall atal pobl sy’n ystyried sefyll i gael eu hethol, gan gyfyngu ar amrywiaeth yr ymgeiswyr a’r dewisiadau ar gyfer pleidleiswyr.
Yn dilyn etholiad cyffredinol 2024, canfu ein hymchwil i ddiogelwch ymgeiswyr fod dros hanner (55%) yr ymgeiswyr yn teimlo eu bod wedi cael rhyw fath o broblem gydag aflonyddu, bygwth, neu gam-drin.
Roedd menywod ddwywaith yn fwy tebygol ac ymatebwyr o leiafrifoedd ethnig dair gwaith yn fwy tebygol o roi gwybod am gam-drin difrifol.
Ein rôl
Byddwn yn parhau i:
- weithio gyda phartneriaid i gefnogi ymgeiswyr, pleidleiswyr a'r heddlu i fynd i’r afael â chamdriniaeth
- cefnogi ymgeiswyr, ymgyrchwyr a phleidiau fel eu bod yn deall beth sy’n gyfystyr â chamdriniaeth ac at bwy y dylent droi os byddant yn ei brofi
- ymgymryd ag ymchwil gyda’r cyhoedd i ennyn gwell dealltwriaeth o’r hyn sy’n cymell ymddygiad annerbyniol a defnyddio hyn i greu datrysiadau sy’n seiliedig ar dystiolaeth.
Yn dilyn argymhellion Cynhadledd y Llefarydd, rydym yn ystyried ar hyn o bryd sut gallai cod ymddygiad ar gyfer ymgyrchu hwyluso amgylchedd ymgyrchu cadarn ond parchus.
Bydd cod ymddygiad ar gyfer ymgyrchu yn ei gwneud yn glir fod ymgyrchwyr yn gyfrifol am eu hymddygiad yn ystod ymgyrchoedd etholiadol. Bydd ei ddatblygu mewn ymgynghoriad â phleidiau ac ymgyrchwyr gwleidyddol yn darparu dealltwriaeth gyffredin ynghylch ymgyrchu teg ac agored sydd yn gadarn ond yn barchus.
Byddwn hefyd yn gweithio gyda llywodraeth y DU i ddiweddaru canllawiau ar gyfer yr heddlu, Swyddogion Canlyniadau ac ymgeiswyr ynghylch diogelwch gorsafoedd pleidleisio a chanolfanau cyfrif.
Ein safbwynt
Dylai cyflwyno cosbau cryfach ar gyfer bygwth helpu i atal darpar droseddwyr rhag cam-drin y rheiny sy’n cymryd rhan mewn etholiadau. Mae’n adlewyrchu difrifoldeb y troseddau hyn, ac yn ystyried yr effaith ehangach y mae cam-drin yn ei chael ar ddemocratiaeth.
Bydd tynnu’r gofyniad i gyhoeddi cyfeiriadau cartref ymgeiswyr yn eu galluogi i warchod eu hunain drwy ddewis i beidio â rhannu eu gwybodaeth bersonol mewn ffordd a allai eu gwneud yn agored i gamdriniaeth.
Canfu ein hymchwil fod 65% o’r gamdriniaeth wedi digwydd ar-lein. Rhaid i lwyfannau cyfryngau cymdeithasol wneud mwy i gael gwared ar gynnwys sy’n cam-drin a datblygu offerynnau sgrinio i adnabod troseddwyr.
Argymhellwn fod y llywodraeth yn ystyried creu dyletswydd gyffredinol newydd ar gyfer llwyfannau cyfryngau cymdeithasol sy’n gweithredu yn y DU. Gallai hyn atal y risgiau i etholiadau a diogelu dadlau gwleidyddol.
Byddai’n helpu i ddarparu eglurder a dealltwriaeth gyffredin o’r camau gweithredu y mae angen i lwyfannau eu cymryd yn ystod cyfnodau etholiad. Byddai hefyd yn darparu sail gliriach i Ofcom weithredu os caiff rheolau eu torri.
Rhaid i addysg ddemocrataidd chwarae rhan mewn mynd i’r afael â chamdriniaeth hefyd. Byddai diwygio addysg dinasyddiaeth yn paratoi pobl ifanc i gymryd rhan mewn democratiaeth.
Cryfhau gorfodi cyfreithiau cyllid gwleidyddol
Mae’r llywodraeth wedi cynnig:
- dad-droseddoli troseddau gweinyddol penodol
- ein gwneud yn gyfrifol am orfodi troseddau cyllid gwleidyddol gan ymgeiswyr, ymgyrchwyr di-blaid ac ymgyrchwyr deiseb adalw
- darparu dulliau rheoleiddio cymesur, gan gynnwys cynyddu’r ddirwy fwyaf posibl ar gyfer troseddau cyllid gwleidyddol a gwella sut rydym yn rhannu gwybodaeth.
Ein rôl
Rydym yn gyfrifol ar hyn o bryd am reoleiddio pleidiau ac ymgyrchwyr. Byddai’r newidiadau hyn yn ymestyn ein cylch gorchwyl rheoleiddiol i gynnwys ymgeiswyr ac ymgyrchwyr di-blaid lleol.
Byddai’r troseddau hyn yn destun i sancsiynau sifil (er enghraifft, dirwy neu gam gorfodi) yn hytrach na sancsiynau troseddol megis carcharu a chofnod troseddol.
Ein safbwynt
Byddai'r newidiadau arfaethedig i'r ffordd y caiff cyfraith cyllid gwleidyddol ei gorfodi yn gwneud cosbau yn fwy cymesur â’r troseddau. Byddant hefyd yn ei gwneud yn haws i ymgeiswyr gydymffurfio â’r gyfraith.
Byddai ymestyn ein cylch gorchwyl i gynnwys gorfodi’r rheolau ar gyfer ymgeiswyr ac ymgyrchwyr trydydd parti lleol yn creu trefn sy’n fwy cymesur, effeithiol a chyd-gysylltiedig.
Byddai gwella’r ffordd yr ydym yn rhannu gwybodaeth gyda sefydliadau eraill yn galluogi cydweithio agosach. Byddai hyn yn cwmpasu’r ffordd yr ydym yn rhannu gwybodaeth gyda’r heddlu a rheoleiddwyr eraill er mwyn eu cynorthwyo gyda’u swyddogaethau. Byddai’n ein galluogi i weithio gyda phartneriaid yn fwy effeithlon.
Byddai cynyddu’r ddirwy fwyaf bosibl y mae’n rhaid i bleidiau neu ymgyrchwyr eraill ei thalu yn atal diffyg cydymffurfio yn fwy effeithiol. Byddai hefyd yn rhoi mwy o hyder i bleidleiswyr bod camau priodol yn cael eu cymryd i fynd i’r afael â throseddau.
Dylai’r ddirwy fwyaf bosibl adlewyrchu maint rhoddion a lefelau gwario mewn ymgyrchu modern yn well. Mae swm y ddirwy fwyaf bosibl wedi’i osod mewn deddfwriaeth eilradd fel £20,000. Byddai dirwy fwyaf bosibl o £500,000 yn cefnogi trefn gorfodi fwy hygyrch, effeithiol a chymesur.
Yr hyn yr hoffem ei weld yn cael ei ychwanegu at y bil
Diddymu’r Datganiad Strategaeth a Pholisi
Er ein bod yn croesawu nifer o'r newidiadau a nodir yn y Bil Cynrychiolaeth y Bobl, mae’r llywodraeth wedi dweud y bydd yn dynodi Datganiad Stategaeth a Pholisi newydd ar gyfer y Comisiwn Etholiadol.
Mae hyder y cyhoedd mewn etholiadau yn ddibynnol ar gael system deg, dryloyw ac annibynnol. Am y rheswm hwnnw, rydym yn parhau i wrthwynebu’r Datganiad Strategaeth a Pholisi. Byddwn yn parhau i bleidio achos atebolrwydd amhleidiol yn uniongyrchol i Senedd y DU.
“Rydym yn parhau i wrthwynebu'r egwyddor o ddatganiad strategaeth a pholisi, a fyddai’n galluogi llywodraeth i arwain ein gwaith. Rhaid i annibyniaeth a didueddrwydd comisiwn etholiadol fod yn glir i bleidleiswyr ac ymgyrchwyr ei weld, ac mae’r ffurf hwn o ddylanwad gan lywodraeth yn anghyson â'r rôl honno. Mae’r bil hwn yn cynnig cyfle amserol i ddiddymu’r pŵer y llywodraeth i ddynodi datganiad.”
Cydgyfnerthu cyfraith etholiadol
Bydd y newidiadau yn y bil yn ychwanegu cymhlethdod pellach i gyfraith etholiadol. Bydd hyn yn ei gwneud yn anoddach i weinyddwyr etholiadau ac ymgyrchwyr gyflawni eu rolau. Gall wneud gwallau’n fwy tebygol, a allai gael effaith negyddol ar bleidleiswyr a’u profiad yn ystod etholiadau.
Byddai cydgyfnerthu cyfraith etholiadol yn symleiddio ac yn moderneiddio'r ‘clytwaith’ sylweddol o ddeddfwriaeth etholiadol. Byddai hyn yn ei gwneud yn gliriach ar gyfer pleidleiswyr, yn haws i weinyddwyr ei defnyddio, a byddai’n lleihau'r risg o’i chymhlethodd a’i diffyg eglurder yn cael eu hecsbloetio.
Byddai gwneud cyfraith etholiadol yn fwy hygyrch yn:
- cynyddu ymddiriedaeth a thryloywder yn y system
- lleihau rhwystrau i ymgysylltiad democrataidd
- sefydlu system etholiadol fwy gwydn
Mae’r rhain i gyd yn rhan hanfodol o’n seilwaith cenedlaethol critigol.
Newidiadau i’r bil
Mae angen egluro newidiadau i unrhyw ddeddfwriaeth etholiadol i bleidleiswyr, gweinyddwyr ac ymgyrchwyr o leiaf chwe mis cyn y byddant yn cael eu rhoi ar waith neu y bydd angen cydymffurfio â nhw. Rydym yn gofyn i lywodraeth y DU ystyried y newidiadau canlynol i'r bil:
- sicrhau fod ffurfiau cofrestru pleidleiswyr mwy awtomataidd yn cael eu rhoi ar waith ac yn barod cyn yr etholiad cyffredinol nesaf. Am ei bod yn rhaid iddo gael ei gynnal cyn haf 2029, mae'r amser ar gyfer cynnal cynlluniau peilot, gwerthuso a rhoi dulliau cofrestru newydd ar waith yn gyfyngedig.
- defnyddio elw fel mesur ar gyfer faint o arian y mae cwmni wedi'i wneud yn y DU fel y ffordd o benderfynu a allant roi i blaid, yn hytrach na refeniw. Byddai hyn yn gwella tryloywder yn y system, yn fwy ymarferol, ac yn atal arian tramor rhag dod i mewn i'r system yn fwy effeithiol..
- sicrhau fod unrhyw newid i'r system etholiadol yn gwella profiad pleidleiswyr ac yn gymesur ar gyfer ymgyrchwyr a phleidiau. Dylai’r llywodraeth hefyd sicrhau fod newidiadau yn ymarferol ac yn cadw neu’n gwella diogelwch a hygyrchedd y system.