Ymateb i'r ymgynghoriad statudol ar y canllawiau i Swyddogion Canlyniadau ynghylch cymorth gyda phleidleisio i bobl anabl

Deddfwriaeth

Roedd Deddf Etholiadau 2022 yn cynnwys gwelliannau i Ddeddf Cynrychiolaeth y Bobl 1983, a gyflwynodd ofyniad newydd i Swyddogion Canlyniadau ddarparu offer rhesymol at ddibenion galluogi personau perthnasol i bleidleisio'n annibynnol ac yn gyfrinachol yn yr orsaf bleidleisio, neu i’w gwneud hi'n haws iddynt. 

Rhaid inni roi canllawiau i Swyddogion Canlyniadau ar y ddyletswydd hon ac ymgynghori ar y canllawiau hyn. Rhaid i Swyddogion Canlyniadau ystyried y canllawiau hyn wrth gyflawni eu dyletswydd. Cyn etholiadau mis Mai 2026, mae Llywodraethau Cymru a Llywodraeth yr Alban wedi cyflwyno deddfwriaeth i alinio'r darpariaethau hygyrchedd ar gyfer etholiadau’r Senedd ac etholiadau Senedd yr Alban â'r newidiadau a gyflwynwyd gan Ddeddf Etholiadau 2022.1  Bydd deddfwriaeth ar wahân yn dilyn sy'n ymdrin ag etholiadau llywodraeth leol yng Nghymru a'r Alban.

Caiff ‘pobl berthnasol’ eu diffinio yn y ddeddfwriaeth fel y rheini sy'n ei chael hi'n anodd neu'n amhosibl pleidleisio am eu bod yn ddall neu’n rhannol ddall neu am fod ganddynt anabledd arall.  

Mae ‘yn annibynnol’ yn cyfeirio at bleidleisio heb gymorth gan berson arall, nid heb unrhyw fath o ddyfais gynorthwyol. 

Bydd y darpariaethau hyn bellach yn berthnasol i: 

• Etholiadau Senedd y DU,
• Etholiadau Comisiynwyr yr Heddlu a Throseddu yng Nghymru a Lloegr,
• Etholiadau Cynulliad Gogledd Iwerddon ac etholiadau lleol,
• Etholiadau Senedd yr Alban,
• Etholiadau'r Senedd,
• Etholiadau lleol yn Lloegr.  

Rydym yn disgwyl i'r darpariaethau hyn gael eu cyflwyno ar gyfer etholiadau lleol yng Nghymru ac etholiadau cyngor yn yr Alban ym mis Mai 2027.

Mae Swyddogion Canlyniadau yn gyfrifol yn bersonol am gynnal etholiadau yn eu hardal. Yng Ngogledd Iwerddon, y Prif Swyddog Etholiadol yw'r Swyddog Canlyniadau, felly dylid darllen cyfeiriadau at 'Swyddogion Canlyniadau' drwy gydol y ddogfen hon a'r canllawiau i gynnwys y Prif Swyddog Etholiadol. 

Datblygu'r canllawiau 

Datblygwyd y canllawiau wedi'u diweddaru mewn dau gam: 

• Cyfnod cyn-ymgynghori, lle buom yn ymgysylltu â chynrychiolwyr o'r sector gweinyddiaeth etholiadol ac amrywiaeth o sefydliadau cymdeithas sifil, sefydliadau elusennol a sefydliadau trydydd sector ledled y DU gyfan. Mae'r sefydliadau hyn yn cynrychioli pobl anabl, pobl â chyflyrau iechyd meddwl, a phobl ag anableddau anweledig.
• Ymgynghoriad cyhoeddus 12 wythnos ar ganllawiau drafft, a gafodd 72 o ymatebion gan aelodau'r cyhoedd, gweinyddwyr etholiadol ac amrywiaeth o sefydliadau.  

Y cwestiynau a ofynnwyd fel rhan o'r ymgynghoriad oedd:

• Mae pobl anabl yn wynebu rhwystrau wrth bleidleisio mewn etholiadau. A yw'r canllawiau'n helpu Swyddogion Canlyniadau i ddeall y rhwystrau hyn?  
• A yw'r canllawiau'n cefnogi Swyddogion Canlyniadau i ddeall beth yw eu cyfrifoldebau cyfreithiol mewn perthynas â chefnogi pobl anabl i bleidleisio mewn gorsaf bleidleisio, a sut i'w cyflawni?  
• Mae'r canllawiau'n nodi rhestr ofynnol o offer y dylid eu darparu ym mhob gorsaf bleidleisio, ac offer pellach y gallai Swyddogion Canlyniadau eu darparu os yw'n briodol. Ydych chi'n meddwl bod y wybodaeth yn y canllawiau ynghylch offer a chymorth yn briodol?  A yw'r canllawiau'n helpu Swyddogion Canlyniadau i godi ymwybyddiaeth y cyhoedd o'r cymorth sydd ar gael i bobl anabl sy'n pleidleisio mewn gorsafoedd pleidleisio, a sut y gallant ofyn am offer a chymorth ychwanegol?
• A yw'r canllawiau'n rhoi'r wybodaeth sydd ei hangen ar Swyddogion Canlyniadau i asesu eu mesurau hygyrchedd presennol a nodi ffyrdd o'u gwella ar gyfer etholiadau'r dyfodol?

Yma rydym yn nodi crynodeb o'r prif themâu a materion a godwyd yn yr ymatebion i'r ymgynghoriad statudol, a sut rydym wedi'u hystyried wrth ddiweddaru ein canllawiau ac yn ein gwaith ehangach i gefnogi gwneud etholiadau'n hygyrch i bawb. 

Mynd i'r afael â rhwystrau i bleidleisio

Ar y cyfan, croesawodd yr ymatebwyr y canllawiau wedi'u diweddaru a theimlent eu bod yn rhoi trosolwg cynhwysfawr o'r rhwystrau y mae pleidleiswyr anabl yn eu hwynebu a sut y gellid mynd i'r afael â'r rhain. 

Rydym wedi gwneud y diweddariadau canlynol i'n canllawiau o ganlyniad i sylwadau a dderbyniwyd gan unigolion, elusennau a grwpiau cymdeithas sifil mewn perthynas ag ymdrin ag anghenion pobl sy'n agored i niwed yn glinigol neu sydd ag anableddau cudd yn benodol:    

• fe wnaethom ychwanegu gwybodaeth am y rhwystrau sy'n wynebu pobl sydd ag imiwnedd gwan, pobl â chymhlethdodau ôl-firol fel Covid hir, a phobl ag anableddau cudd, gan gydnabod yr angen i sicrhau bod pleidleisio i'r bobl hyn yn hygyrch.
• ychwanegom enghreifftiau ychwanegol o sut y gellir cefnogi pleidleiswyr sy'n agored i niwed yn glinigol, megis sicrhau bod awyru digonol mewn gorsafoedd pleidleisio drwy agor drysau a ffenestri lle bo modd neu ddefnyddio hidlwyr aer gronynnol/hidlwyr atal effeithlonrwydd uchel lle bo'n briodol. Mae'r canllawiau bellach hefyd yn awgrymu y dylid sicrhau bod masgiau wyneb ar gael mewn gorsafoedd pleidleisio a bod staff yn cael eu hyfforddi i ddilyn y protocol 'gweld mwgwd/gwisgo mwgwd' wrth gefnogi pleidleiswyr.
• fe wnaethom ehangu ar feysydd i’w cynnwys mewn hyfforddiant staff gorsafoedd pleidleisio, gan gynnwys ymwybyddiaeth nad yw pob anabledd yn weladwy nac yn amlwg, ac na ddylai staff gorsafoedd pleidleisio wneud rhagdybiaethau ynghylch pa offer y gallai fod eu hangen ar bleidleiswyr. Rydym yn awgrymu sut i gynnig cymorth i bleidleiswyr ag anableddau cudd, fel pryder neu awtistiaeth.

Fframwaith cyfreithiol cliriach ar gyfer Swyddogion Canlyniadau

Gofynnodd rhai ymatebwyr am wybodaeth ychwanegol i Swyddogion Canlyniadau i egluro eu cyfrifoldebau cyfreithiol wrth gynnal etholiadau hygyrch. 

Er nad yw'n briodol nac yn bosibl cynnwys diffiniad penodol o 'addasiad rhesymol' oherwydd pwysigrwydd penderfyniadau ar addasiadau gan ystyried amgylchiadau lleol a cheisiadau penodol gan bleidleiswyr, rydym wedi ceisio ehangu ein canllawiau yn y maes hwn. Rydym wedi: 

• darparu mwy o eglurder ar ofynion deddfwriaeth cydraddoldeb i ragweld anghenion pleidleiswyr anabl a'r gofynion i wneud addasiadau rhesymol.
• tynnu sylw at y ffaith bod Asesiadau o’r Effaith ar Gydraddoldeb yn offerynnau defnyddiol i Swyddogion Canlyniadau eu defnyddio i ystyried anghenion pleidleiswyr anabl yn gyson, ac i ddangos cydymffurfiaeth ac ymrwymiad i Ddyletswydd Cydraddoldeb y Sector Cyhoeddus.
• ychwanegu geiriad i egluro cymhwysedd Deddf Gwahaniaethu ar sail Anabledd 1995 yng Ngogledd Iwerddon.  
• cryfhau geiriad ynghylch cadw cofnodion a chynnal llwybrau archwilio.

Offer i'w darparu mewn gorsafoedd pleidleisio ac adnoddau eraill

Cawsom awgrymiadau i ddiwygio'r rhestr o offer i'w darparu fel isafswm mewn gorsafoedd pleidleisio, yn ogystal â'r rhestr o offer ychwanegol y gallai Swyddogion Canlyniadau eu darparu mewn gorsafoedd pleidleisio.

Rydym wedi diweddaru ac ehangu'r rhestr o offer ychwanegol i gefnogi pleidleiswyr anabl. Mae hyn yn cynnwys ystyried sut i arddangos hysbysiadau gorsafoedd pleidleisio mewn ffyrdd hygyrch, megis defnyddio fformatau darluniadol neu hawdd eu darllen, defnyddio gwasanaeth cyfieithu Iaith Arwyddion Prydain ar ffurf fideo, y mathau o ddatrysiadau sain y gellid eu darparu, a darparu offer i alluogi staff gorsafoedd pleidleisio i gefnogi etholwyr sy'n agored i niwed yn glinigol.

Cawsom hefyd rai awgrymiadau y dylid symud datrysiadau sain a dolenni clyw i'r rhestr ofynnol o offer i'w darparu. 

Rydym yn cydnabod y gall datrysiadau sain fod yn opsiwn defnyddiol i rai pleidleiswyr anabl, ond mae canfyddiadau ymchwil profi defnyddwyr, gan gynnwys treialon a gynhaliwyd gan lywodraethau mewn cydweithrediad ag elusennau, wedi bod yn gymysg hyd yn hyn ac mae'r ymatebion i'r ymgynghoriad a dderbyniwyd gennym hefyd wedi darparu amrywiaeth o safbwyntiau gwahanol. Nid ydym wedi gweld tystiolaeth gref mai'r rhain yw'r opsiwn gorau i gefnogi pleidleiswyr dall/rhannol ddall ym mhob gorsaf bleidleisio, nac y bydd yn ymarferol nac yn gymesur i Swyddogion Canlyniadau gaffael, ariannu a sefydlu'r nifer o ddyfeisiau sydd eu hangen i allu darparu un ym mhob gorsaf bleidleisio. Mae'r broblem hon yn waeth pan fydd sawl etholiad yn digwydd ar yr un diwrnod a/neu nifer fawr o ymgeiswyr yn sefyll. 

Rydym hefyd yn cydnabod y gall dolenni clyw fod yn ddefnyddiol i rai etholwyr sydd â chymhorthion clyw neu fewnblaniadau cochlear, ac mae'r canllawiau'n argymell y dylid defnyddio'r rhain pryd bynnag y byddant ar gael mewn lleoliadau gorsafoedd pleidleisio. Fodd bynnag, lle nad oes dolenni clyw eisoes wedi'u gosod mewn lleoliad, credwn ei bod yn parhau i fod yn gymesur i Swyddogion Canlyniadau ystyried llogi a darparu'r rhain lle bo'n fwyaf priodol i wneud hynny.

Ym mhob achos, mae'n hollbwysig bod Swyddogion Canlyniadau yn ystyried y cymorth cywir i'w ddarparu i bleidleiswyr ym mhob gorsaf bleidleisio o ystyried y bydd gwahanol geisiadau ac anghenion. Mae cadw'r ddarpariaeth o ddyfeisiau sain a dolenni clyw ar y rhestr o offer ychwanegol y gall Swyddogion Canlyniadau eu darparu i gefnogi pleidleiswyr anabl yn helpu i gynnal hyblygrwydd o ran darparu cymorth yn gyfannol ac yn sensitif. 

Ymwybyddiaeth y cyhoedd a phartneriaethau

Gofynnodd rhai ymatebwyr i'r canllawiau fynd ymhellach i annog a rhoi cyngor pellach i Swyddogion Canlyniadau i'w helpu i gyfathrebu â phleidleiswyr anabl a chynnal gweithgarwch allgymorth cyn ac yn ystod y diwrnod pleidleisio. 

Rydym wedi gwneud hyn drwy ddiweddaru ein canllawiau i:

• dynnu sylw at bwysigrwydd paratoi a chyfathrebu â phleidleiswyr ymlaen llaw fel y gellir gofyn am gymorth perthnasol lle bo angen mewn da bryd
• annog Swyddogion Canlyniadau i ddarparu gwybodaeth mewn amrywiaeth o fformatau hygyrch fel canllawiau darluniadol cam wrth gam, i gefnogi pobl ag anableddau cudd
• egluro pwysigrwydd darparu cymorth mewn amrywiaeth o fformatau i gyrraedd yr etholwyr hynny sydd wedi'u hallgáu'n ddigidol
• dolen i'n hadnoddau partneriaeth o fewn y canllawiau  
• dolen i’r Model Cymdeithasol o Anabledd i gefnogi Swyddogion Canlyniadau i ddefnyddio iaith gynhwysol wrth gyfathrebu.

Rydym wedi egluro'r geiriad yn ein canllawiau i Swyddogion Canlyniadau gefnogi gwaith cynllunio drwy gydol y flwyddyn i gyflawni eu dyletswyddau disgwylgar yn ogystal â gweithio gydag elusennau lleol i sicrhau y gellir rhoi cymorth wedi'i deilwra i bleidleiswyr, yn hytrach na mabwysiadu dull un maint i bawb.

Rydym hefyd wedi cryfhau'r canllawiau i gefnogi Swyddogion Canlyniadau wrth gyfathrebu â phleidleiswyr a allai wynebu rhwystrau sy'n gorgyffwrdd i bleidleisio, fel pobl anabl sydd hefyd yn wynebu rhwystrau iaith. 

Yn dilyn sylwadau a dderbyniwyd am annog adborth gan bleidleiswyr anabl, rydym hefyd wedi atgyfnerthu pwysigrwydd hyn yn ein canllawiau ac wedi cyfeirio'n benodol at ein holiadur templed y gall Swyddogion Canlyniadau ei ddefnyddio i gasglu hyn. Rydym hefyd wedi bod yn glir nad yw'r templed hwn yn rhagnodol ac y dylai Swyddogion Canlyniadau feddwl am opsiynau adborth eraill y gellid eu defnyddio megis fformatau anysgrifenedig a fyddai'n fwy hygyrch i rai pleidleiswyr.

Fel rhan o'n harolygon ôl-etholiad rheolaidd ar gyfer staff gorsafoedd pleidleisio a gweinyddwyr etholiadol, byddwn yn gofyn am adborth am y cymorth hygyrchedd a ddarperir i bleidleiswyr ac am unrhyw gymorth benodol arall a ofynnwyd amdano ac a ddarparwyd i bleidleiswyr. Byddwn yn gwneud hyn ar ôl etholiadau mis Mai 2026 yng Nghymru, Lloegr a'r Alban.

Adnodd sy'n dangos sut mae Swyddogion Canlyniadau wedi rhoi cymorth i bleidleiswyr anabl  

Ochr yn ochr â'n canllawiau rydym yn cyhoeddi adnodd sy'n nodi enghreifftiau o ddulliau llwyddiannus a ymgymerwyd gan Swyddogion Canlyniadau i roi cymorth i bleidleiswyr anabl, megis ymgysylltu â grwpiau anabledd lleol, gweithredu strategaeth gyfathrebu cyn etholiadau a chysylltu â gwefannau defnyddiol. 

Bydd yr adnodd hwn yn cael ei ddatblygu'n barhaus wrth i fwy o enghreifftiau gael eu rhannu gyda ni. A allwn ofyn i chi rannu unrhyw enghreifftiau yr hoffech eu cynnwys drwy gysylltu â swyddfa leol eich Comisiwn Etholiadol. 

Mewn ymateb i geisiadau a wnaed drwy'r ymgynghoriad, rydym wedi cynhyrchu rhai adnoddau newydd ychwanegol i Swyddogion Canlyniadau eu defnyddio. Mae'r rhain yn cynnwys rhestr wirio ar gyfer offer i'w darparu yn yr orsaf bleidleisio a thempled i Swyddogion Canlyniadau ei rannu ac i unigolion ei ddefnyddio wrth wneud ceisiadau am addasiadau rhesymol.

Sylwadau a dderbyniwyd oedd y tu allan i'r cwmpas 

Cododd rhai ymatebion faterion y tu allan i gwmpas yr ymgynghoriad hwn a'r canllawiau, a byddai rhai ceisiadau'n gofyn am newid deddfwriaethol pellach. Roedd y rhain yn cynnwys: 

• argaeledd pleidleisio dros y ffôn neu'n electronig.
• cyhoeddi gwybodaeth am ymgeiswyr a phleidiau mewn fformatau hygyrch ymhell cyn etholiad.

Cododd rhai ymatebwyr bryderon ehangach hefyd ynghylch capasiti staff, recriwtio staff, a chyllid. Byddwn yn parhau i fonitro'r rhain fel rhan o'n hymgysylltiad ehangach â Swyddogion Canlyniadau. Er bod cyllid yn parhau i fod yn fater i'r llywodraethau perthnasol, mae'r Weinyddiaeth Tai, Cymunedau a Llywodraeth Leol wedi cynghori, lle bydd offer a brynwyd ar gyfer etholiadau blaenorol yn cael eu defnyddio mewn etholiad Senedd y DU yn y dyfodol, y gallai fod yn bosibl hawlio cyfran o'r gost drwy'r Uned Hawliadau Etholiadau. Dylai Swyddogion Canlyniadau siarad â'r Uned Hawliadau Etholiadau cyn etholiad nesaf Senedd y DU i ddeall sut y gallai hyn fod yn berthnasol iddynt cyn cyflwyno unrhyw hawliad.

Nid yw'r dadansoddiad o ymatebion i'r ymgynghoriad statudol fesul cwestiwn yn cynnwys yr ymatebwyr hynny a ddewisodd gyflwyno adborth mewn fformatau   eraill neu fel testun rhydd yn unig. Mae pob ymateb wedi cael ei ystyried wrth ddiweddaru'r canllawiau ac yn ein gwaith ehangach i gefnogi gwneud etholiadau'n hygyrch i bawb.