Canllawiau drafft i Swyddogion Canlyniadau- Cymorth gyda phleidleisio i bleidleiswyr anabl

Dan y Ddeddf Cydraddoldeb 2010, mae gan Swyddogion Canlyniadau ym Mhrydain Fawr ddyletswydd i ragweld anghenion pleidleiswyr anabl a gwneud addasiadau rhesymol i gael gwared ar anfantais sylweddol i'r pleidleiswyr hynny. Mae hyn yn golygu bod yn rhaid i Swyddogion Canlyniadau gymryd camau i ddeall a rhagweld anghenion pleidleiswyr anabl yn barhaus - gyda gwahanol fathau o anabledd, cymorth a gofynion hygyrchedd yn eu hardal fel y gallent wneud penderfyniadau gwybodus ynghylch y ffordd orau o ddiwallu'r anghenion hyn drwy wneud addasiadau rhesymol, gan gynnwys darparu cyfarpar a chymorth priodol. Gelwir hyn yn ddyletswydd ragweledol.  

Mae Adran 149 o'r Ddeddf Cydraddoldeb hefyd yn ei gwneud hi'n ofynnol i awdurdodau cyhoeddus a'r rhai sy'n arfer swyddogaethau cyhoeddus gydymffurfio â Dyletswydd Cydraddoldeb y Sector Cyhoeddus i roi sylw dyledus i'r angen i hyrwyddo cyfle cyfartal drwy annog cyfranogiad mewn bywyd cyhoeddus, a fyddai'n cynnwys pleidleisio. 

Dylech gysylltu â chydweithwyr sydd â chyfrifoldeb dros sicrhau bod y dyletswyddau perthnasol dan y darpariaethau hyn yn cael eu cyflawni yn ystod y gwasanaethau gwahanol a gynhelir gan eich sefydliad e.e. yr awdurdod lleol. Bydd hyn yn helpu i sicrhau bod gennych ddealltwriaeth glir o sut i gymhwyso'r egwyddorion hyn i'ch rôl fel Swyddogion Canlyniadau ar sail barhaus.    

Mae'r Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol wedi cyhoeddi gwybodaeth am y  ddyletswydd ragweledol (Yn agor mewn ffenestr newydd) a  meini prawf ar gyfer gwneud addasiadau rhesymol (Yn agor mewn ffenestr newydd), a  chanllawiau ar gyflawni Dyletswydd Cydraddoldeb y Sector Cyhoeddus (Yn agor mewn ffenestr newydd)  dan y Ddeddf Cydraddoldeb 2010. Er nad yw'r wybodaeth hon wedi'i hysgrifennu'n benodol ar gyfer Swyddogion Canlyniadau, mae'n cynnig rhywfaint o ganllawiau defnyddiol ar y canlynol: 

• beth mae'r  ddyletswydd ragweld (Yn agor mewn ffenestr newydd) a gwneud addasiadau rhesymol (Yn agor mewn ffenestr newydd) yn ei olygu
• enghreifftiau ymarferol (Yn agor mewn ffenestr newydd)   o wneud addasiadau rhesymol 
• y camau sy'n ofynnol yn gyfreithiol, yn ogystal â chamau a argymhellir, i gydymffurfio â Dyletswydd Cydraddoldeb y Sector Cyhoeddus

Dylech gymhwyso'r egwyddorion cyffredinol canlynoliii :

• Dylai fod dadansoddiad priodol o'r holl ddeunydd perthnasol a gwerthfawrogiad o'r ddyletswydd i roi "sylw dyledus".
• ni ddylai fod yn ymarfer "ticio bocs" ond yn hytrach dylid ei integreiddio yn y broses gwneud penderfyniadau.
• mae'r ddyletswydd yn un barhau.
• dylid arfer y ddyletswydd i roi sylw dyledus yn drylwyr ac â meddwl agored.
• dylai ailystyried y ddyletswydd os daw gwybodaeth newydd i'r amlwg a dylid cadw cofnodion digonol o'r prosesau ystyried a gwneud penderfyniadau a gynhaliwyd er mwyn dangos bod y dyletswyddau cydraddoldeb wedi'u cyflawni'n gydwybodol.

Mae Adran 75 o Ddeddf Gogledd Iwerddon 1998 yn ei gwneud yn ofynnol i holl gyrff y llywodraeth, sy'n cynnwys y Prif Swyddog Etholiadol, hyrwyddo cyfle cyfartal rhwng y rhai ag anabledd a'r rhai heb anabledd wrth gyflawni eu swyddogaethau. Mae'r ddyletswydd hon yn berthnasol i ddatblygu polisïau, gweithredu polisïau a darparu gwasanaethau (yn cynnwys cynnal etholiadau). 

Yng Ngogledd Iwerddon, mae Deddf Gwahaniaethu ar sail Anabledd 1995 yn ei gwneud yn ofynnol i awdurdodau cyhoeddus, sy'n cynnwys y Prif Swyddog Etholiadol, wneud addasiadau rhesymol i gael gwared ar unrhyw anfantais sylweddol i bobl anabl. 

Rhaid i chi, pan fyddwch chi'n ystyried ei bod yn briodol gwneud hynny, sicrhau bod hysbysiadau etholiad yn cael eu cyfieithu neu eu darparu mewn fformatau amgen. Gallwch eu cynhyrchu: 

• mewn brailleiv  
• mewn ieithoedd heblaw Saesneg (neu, yng Nghymru, Cymraeg a Saesneg)v  
• yn defnyddio cynrychioliadau graffigolvi   
• mewn fformat sainvii
• yn defnyddio unrhyw fodd arall o wneud gwybodaeth yn hygyrchviii    

Rhaid i chi ystyried hygyrchedd gorsafoedd pleidleisio posibl wrth ystyried dynodi neu adolygu man pleidleisio.ix  Rhaid i'r awdurdod perthnasolx  geisio cynrychiolaethau gan y rhai sydd ag arbenigedd penodol mewn perthynas â mynediad i safleoedd neu gyfleusterau ar gyfer pobl sydd â gwahanol fathau o anabledd. xi  

Mae ein canllawiau adolygu ardaloedd pleidleisio yn cynnwys rhagor o wybodaeth am y ddyletswydd hon ac yn cynnwys rhestr wirio hygyrchedd y gellir ei defnyddio i asesu addasrwydd pob man pleidleisio a gorsaf bleidleisio.

Cyflwynodd Deddf Etholiadau 2022 y darpariaethau cychwynnol i gynorthwyo pleidleiswyr dall, rhai sydd â golwg rhannol ac anableddau eraill mewn gorsafoedd pleidleisio i gyfraith etholiadol y DU. Mae'r darpariaethau hyn wedi'u hailadrodd ar draws gwahanol etholiadau gan lywodraeth y DU a chan senedd yr Alban a'r Senedd ar gyfer etholiadau ledled Cymru a'r Alban.  

Mae'n ofynnol i chi:

• ddarparu pob gorsaf bleidleisio â'r cyfarpar y mae'n rhesymol ei ddarparu at ddibenion galluogi, neu ei gwneud hi'n haws i bersonauxii  perthnasol bleidleisio'n annibynnol ac yn gyfrinachol  

• rhoi sylw i ganllawiau'r Comisiwn ar y cyfarpar i'w ddarparu mewn gorsafoedd pleidleisio.xiii  Gellir dod o hyd i'r canllawiau hyn yn -Darparu cyfarpar yn yr orsaf bleidleisio sy'n galluogi neu'n gwneud pleidleisio'n haws i bleidleiswyr anabl 

•  Rheol 29(3A)(b) Atodlen 1, RPA  1983, rheol 38(4)(b) Atodlen 2, Senedd yr Alban (etholiadau ac ati) Gorchymyn 2015 (Gorchymyn Senedd yr Alban 2015), rheol 37(7)(b) Atodlen 5 Senedd Cymru (Cynrychiolaeth y Bobol) Gorchymyn 2025 (Gorchymyn y Senedd 2025)   

 
Mae geiriad y darpariaethau yn cydnabod yr amrywiadau yn yr hyn sydd ei angen ar bobl i allu pleidleisio, fel y gallant gael yr hawl i'r cymorth mwyaf priodol i bob un ohonynt, gan sicrhau'r cymorth, y gefnogaeth, yr arloesedd a'r hygyrchedd ehangaf posibl. Mae'r termau a ddefnyddir yn adlewyrchu mai'r ddyletswydd yw i Swyddogion Canlyniadau alluogi pleidleisio i'r rhai sy'n ei chael hi'n amhosibl, a'i gwneud hi'n haws i'r rhai sy'n ei chael hi'n bosibl ond yn anodd.  

Mae'r darpariaethau hyn yn berthnasol i'r etholiadau canlynol:

• Etholiadau Seneddol y DU
• Etholiadau'r Senedd
• Etholiadau Senedd yr Alban
• Etholiadau Comisiynwyr yr Heddlu a Throseddu yng Nghymru a Lloegr
• Etholiadau lleol yng Nghymru, yr Alban, Gogledd Iwerddon a Lloegrxiv
• Etholiadau maerol yn Lloegr
• Etholiadau Awdurdod Llundain Fwyaf
• Etholiadau cynulliad yng Ngogledd Iwerddon
• Refferenda Cynllunio Cymdogaeth
• Refferenda Treth Gyngor

Mae'r darpariaethau hefyd yn ymestyn y rheolau ynghylch pwy all weithredu fel cydymaith i gynnwys unrhyw un sydd:  

• dros 18 oed ar gyfer etholiadau Senedd y DU, etholiadau Comisiynwyr yr Heddlu a Throseddu, etholiadau Cynulliad Gogledd Iwerddon ac etholiadau llywodraeth leol yn Lloegr a Gogledd Iwerddon, neu 
• dros 16 oed ar gyfer etholiadau'r Senedd ac etholiadau llywodraeth leol yng Nghymruxv    

Nid yw'r newid hwn yn berthnasol i etholiadau Senedd yr Alban nac etholiadau lleol yr Alban, lle mae'r rheolau'n parhau sef bod yn rhaid i gydymaith fod naill ai'n gymwys i bleidleisio yn yr etholiad, neu'n aelod agos o'r teulu (priod/partner sifil/rhiant/taid neu nain/plentyn/brawd/chwaer/ŵyr/wyres) sydd dros 16 oed.